Vụ Bảo Tín Minh Châu: Lộ khoảng trống kiểm soát dòng tiền và nguồn gốc tài sản trong kinh doanh vàng

"Điểm mù" trong kiểm soát tài sản ngành vàng

Việc Công an TP Hà Nội khởi tố 4 bị can trong vụ án xảy ra tại Công ty TNHH Bảo Tín Minh Châu, trong đó có ông Vũ Minh Châu và con trai là Vũ Minh Tú, để điều tra hành vi vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng đã thu hút sự chú ý lớn của dư luận.

Theo kết quả điều tra ban đầu, doanh thu thực tế của doanh nghiệp trong giai đoạn 2020-2023 được xác định khoảng 13.700 tỷ đồng, chênh lệch khoảng 9.700 tỷ đồng so với số liệu kê khai thuế, gây thiệt hại cho ngân sách Nhà nước khoảng 150 tỷ đồng. Đồng thời, cơ quan chức năng đang tiếp tục xác minh nguồn gốc vàng nguyên liệu thu giữ trong quá trình khám xét.

Theo Luật sư Lê Thị Quyên, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, đây là tình tiết pháp lý đáng chú ý bởi trong các vụ án về "Vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng" theo Điều 221 Bộ luật Hình sự, hoạt động điều tra thông thường tập trung vào việc làm rõ hệ thống sổ sách, chứng từ, dữ liệu tài chính và thiệt hại ngân sách. "Tuy nhiên, khi cơ quan điều tra mở rộng sang xác minh cả nguồn gốc vàng nguyên liệu, điều đó cho thấy phạm vi xem xét không còn dừng ở việc đối chiếu sổ sách mà đã chuyển sang kiểm tra cả tính hợp pháp của tài sản đầu vào và quá trình hình thành tài sản trong hoạt động kinh doanh", bà Quyên phân tích.

Theo nữ luật sư, xét về bản chất pháp lý, khi doanh nghiệp bị xem xét cả về nguồn gốc hàng hóa đầu vào, điều đó đồng nghĩa cơ quan điều tra đang kiểm tra liệu tài sản phục vụ kinh doanh có được hình thành hợp pháp, có được phản ánh đầy đủ trong hệ thống kế toán hay không, thay vì chỉ dừng ở câu chuyện doanh thu kê khai đúng hay sai.

Theo Luật sư Lê Thị Quyên, khó khăn lớn nhất trong xử lý các vụ việc tài chính liên quan lĩnh vực vàng nằm ở chỗ cơ quan quản lý không chỉ cần kiểm tra doanh thu, mà còn phải truy vết toàn bộ vòng đời của tài sản: từ nguồn gốc đầu vào, quá trình lưu chuyển đến khi hình thành doanh thu. "Đối với các ngành nghề thông thường, cơ quan chức năng có thể kiểm tra tương đối rõ qua hóa đơn, chứng từ và giao dịch ngân hàng. Nhưng với kinh doanh vàng, tài sản đầu vào là vàng nguyên liệu, một loại tài sản có giá trị cao, dễ chuyển hóa và thường giao dịch bằng tiền mặt, nên việc kiểm soát khó khăn hơn rất nhiều", bà Quyên nhận định.

Theo luật sư, chính đặc thù này khiến lĩnh vực vàng luôn tiềm ẩn nguy cơ phát sinh khoảng trống giữa giá trị giao dịch thực tế và giá trị được phản ánh trên hệ thống quản lý.

"Nếu một tài sản có thể dễ dàng mua bán, chuyển hóa và tích trữ nhưng lại không để lại đầy đủ dấu vết giao dịch qua hệ thống tài chính, thì cơ quan quản lý rất khó kiểm soát toàn bộ vòng đời tài sản đó chỉ bằng kiểm tra sổ sách", luật sư phân tích.

Vì sao các vụ trong ngành vàng thường phức tạp hơn?

Luật sư Lê Thị Quyên cho rằng, về mặt quản lý, vàng là lĩnh vực đặc biệt bởi vừa là hàng hóa thương mại, vừa là tài sản lưu trữ giá trị. Điều này khiến việc kiểm soát lĩnh vực vàng khác hoàn toàn so với các ngành bán lẻ thông thường. "Trong nhiều lĩnh vực khác, doanh thu có thể phản ánh gần như đầy đủ qua hệ thống thanh toán. Nhưng trong ngành vàng, một lượng lớn giao dịch vẫn thực hiện bằng tiền mặt, khiến việc truy vết dòng tiền bị gián đoạn", bà nói.

Dẫn chứng các tiền lệ gần đây, đầu năm 2026, TAND TP Hà Nội đưa ra xét xử vụ án buôn lậu hơn 546kg vàng qua cửa khẩu Lào Cai, trong đó các bị cáo thuộc Công ty Cổ phần Đầu tư và Kinh doanh Vàng Việt Nam bị truy tố về tội vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng do sử dụng hai phần mềm kế toán, để ngoài sổ sách nhiều giao dịch mua bán vàng không hóa đơn nhằm che giấu doanh thu, gây thất thu thuế cho Nhà nước hơn 5 tỷ đồng.

Ngày 8/2/2026, tại Ninh Bình, Nguyễn Đức Dương, người điều hành Doanh nghiệp tư nhân vàng bạc, đá quý Đức Thắng, cũng bị khởi tố về tội trốn thuế sau khi cơ quan điều tra xác định đã bỏ ngoài doanh thu hơn 1.500 tỷ đồng trong hoạt động kinh doanh vàng bạc.

Tuy nhiên, theo Luật sư Quyên, điểm khác biệt của vụ Bảo Tín Minh Châu là việc cơ quan điều tra đang đồng thời xem xét cả sai phạm kế toán, độ chênh doanh thu ở quy mô lớn và nguồn gốc tài sản đầu vào. "Đây là dấu hiệu cho thấy cơ quan chức năng đang tiếp cận vụ việc ở tầng sâu hơn, không chỉ dừng ở việc xác định sai phạm về mặt số liệu mà đang bóc tách toàn bộ cấu trúc tài chính của doanh nghiệp", bà nhận định.

Từ vụ việc tại Bảo Tín Minh Châu, theo Luật sư Lê Thị Quyên, bài toán đặt ra không chỉ là xử lý trách nhiệm của một doanh nghiệp, mà còn là yêu cầu hoàn thiện cơ chế giám sát đối với các lĩnh vực có giá trị giao dịch lớn, tài sản thanh khoản cao và phụ thuộc nhiều vào giao dịch tiền mặt.

Hiện vụ án đang tiếp tục được Công an TP Hà Nội điều tra mở rộng.