Xanh hóa sản xuất: Cánh cửa thông hành giúp doanh nghiệp Việt bước ra thế giới

Trong những năm gần đây, xanh hóa sản xuất trở thành yêu cầu bắt buộc trong thương mại quốc tế. Các thị trường lớn như Liên minh châu Âu (EU) đang triển khai cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) nhằm kiểm soát phát thải khí nhà kính của hàng hóa nhập khẩu.

Với các doanh nghiệp trong lĩnh vực xuất khẩu, đây là thách thức lớn về chi phí và công nghệ, nhưng cũng mở ra cơ hội nếu biết tận dụng để nâng cao năng lực cạnh tranh.

CBAM và sức ép đối với doanh nghiệp

Theo Ủy ban châu Âu, CBAM đã bước vào giai đoạn chuyển tiếp từ ngày 1/10/2023 đến hết ngày 31/12/2025. Trong giai đoạn này, các nhà nhập khẩu EU chỉ phải báo cáo lượng phát thải của một số mặt hàng như thép, xi măng, phân bón, nhôm, điện và hydro. Tuy nhiên, kể từ ngày 1/1/2026, CBAM sẽ chính thức vận hành, khi đó doanh nghiệp nhập khẩu phải mua chứng chỉ CBAM tương ứng với lượng phát thải trong quá trình sản xuất hàng hóa.

Ông Nguyễn Xuân Thống, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa thành phố Hà Nội, nhận xét: "Nếu doanh nghiệp chậm thích ứng, chi phí từ thuế carbon sẽ khiến hàng hóa mất lợi thế cạnh tranh. Đây là áp lực nhưng cũng là cơ hội để doanh nghiệp thay đổi theo hướng xanh hóa sản xuất".

Khảo sát do VnEconomy công bố trong tháng 9 vừa qua cho thấy, hơn 70% doanh nghiệp nhỏ và vừa tại Việt Nam thiếu nguồn lực tài chính để triển khai dự án xanh quy mô vừa và nhỏ. Việc đầu tư hệ thống xử lý nước thải, dây chuyền tiết kiệm năng lượng hoặc sử dụng năng lượng tái tạo đòi hỏi chi phí lớn mà nhiều doanh nghiệp chưa thể đáp ứng.

Ông Thống cho rằng: "Điểm yếu lớn nhất của doanh nghiệp nhỏ không phải ở nhận thức, mà ở vốn và công nghệ. Họ cần được hỗ trợ tiếp cận tín dụng xanh và được hướng dẫn cụ thể để áp dụng vào sản xuất".

Về phía doanh nghiệp, ông Phạm Duy Nghĩa, Giám đốc Công ty Vietfoot Travel cho rằng, việc tiếp cận nguồn vốn chính thức từ ngân hàng hay các tổ chức tín dụng vẫn là rào cản lớn nhất. Do quy mô nhỏ, tài sản thế chấp hạn chế, báo cáo tài chính chưa được kiểm toán minh bạch nên họ thường bị đánh giá rủi ro cao, dẫn đến khó vay vốn hoặc chỉ được vay với lãi suất cao hơn so với các doanh nghiệp lớn. Thậm chí, ngay cả khi tiếp cận được vốn thì thời gian xét duyệt kéo dài, thủ tục phức tạp cũng khiến doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội kinh doanh. Chính điều này khiến nhiều doanh nghiệp phải phụ thuộc vào vốn vay phi chính thức với chi phí tài chính nặng nề, tạo áp lực lớn lên hoạt động sản xuất kinh doanh.

Tại Hà Nội, một số doanh nghiệp có những bước tiên phong, ví dụ doanh nghiệp chế biến nông sản ứng dụng hệ thống tuần hoàn nước thải, hay doanh nghiệp thủ công mỹ nghệ thay thế sơn hóa học bằng sơn hữu cơ. Tuy nhiên, số lượng này còn hạn chế so với quy mô cộng đồng doanh nghiệp toàn thành phố.

Cơ hội từ tín dụng xanh và chính sách hỗ trợ

Theo số liệu từ Ngân hàng Nhà nước, đến giữa năm 2025, tổng dư nợ tín dụng xanh của hệ thống ngân hàng đạt gần 600 nghìn tỷ đồng, tăng 23% so với cùng kỳ năm trước. Đây là nguồn lực mà doanh nghiệp hoàn toàn có thể tận dụng để đầu tư vào công nghệ sạch và quản lý môi trường.

Ông Nguyễn Xuân Thống cho biết thêm, Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP. Hà Nội đang phối hợp với một số ngân hàng thương mại để xây dựng gói vay xanh dành cho hội viên. Chúng tôi muốn chứng minh rằng xanh hóa không chỉ là chi phí, mà còn là đầu tư để doanh nghiệp tồn tại và phát triển lâu dài.

Ngoài tín dụng, chính quyền Hà Nội đang triển khai các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư năng lượng tái tạo và xử lý chất thải, trong đó có chính sách hỗ trợ một phần chi phí ban đầu cho dự án thí điểm. Đây được coi là bước khích lệ để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư xanh hóa.

"Trong 5 năm tới, nếu doanh nghiệp nhỏ Hà Nội tận dụng được nguồn vốn xanh và chính sách hỗ trợ, họ không chỉ trụ vững mà còn vươn ra thị trường quốc tế bằng con đường bền vững", ông Nguyễn Xuân Thống nhấn mạnh.

Bà Lê Dung, Tổng Giám đốc Công ty CP Đào tạo và Phát triển nhân lực DGroup cho rằng, vốn vay ưu đãi hay nguồn vốn tín dụng ổn định sẽ tạo điều kiện cho doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu, đặc biệt trong các lĩnh vực xuất khẩu chủ lực.

"Vốn sẽ là chìa khóa để đầu tư vào chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, sạch, bền vững mà thị trường quốc tế đang yêu cầu. Ngoài ra, khi tiếp cận vốn dễ dàng, doanh nghiệp có thể mở rộng sang những lĩnh vực mới, khai thác dư địa lớn ở nông nghiệp công nghệ cao, công nghiệp chế biến, du lịch và dịch vụ. Vốn không chỉ giúp phát triển kinh doanh mà còn góp phần tạo thêm nhiều việc làm, nâng cao thu nhập cho người lao động và đóng góp nhiều hơn cho ngân sách nhà nước", bà Lê Dung nhấn mạnh.

Xanh hóa giúp doanh nghiệp nâng cao hình ảnh, mở rộng thị trường và tiếp cận những đơn hàng có giá trị cao hơn. Đây không chỉ là tuân thủ mà còn là cơ hội tạo lợi thế cạnh tranh.

Thực tế cho thấy, các doanh nghiệp đã sớm áp dụng công nghệ xanh thường dễ dàng ký kết hợp đồng dài hạn với đối tác châu Âu hoặc Nhật Bản, nhờ đáp ứng yêu cầu nghiêm ngặt về môi trường. Nếu tận dụng tốt, doanh nghiệp sẽ không chỉ vượt qua rào cản từ cơ chế CBAM của EU mà còn biến xanh hóa thành lợi thế cạnh tranh dài hạn.