7 thay đổi lớn trong dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) năm 2026

Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo Luật Thủ đô 2026 nằm ở Điều 5 về nguyên tắc áp dụng pháp luật. Nếu như Luật Thủ đô 2024 vẫn đặt vai trò quyết định cuối cùng vào Ủy ban Thường vụ Quốc hội trong trường hợp có xung đột pháp luật, thì dự thảo mới đã "mở khóa" cho Hà Nội khi cho phép Hội đồng nhân dân thành phố quyết định áp dụng quy định có lợi hơn trong trường hợp văn bản ban hành sau có nội dung ưu đãi, thuận lợi. 

Theo luật sư Nguyễn Văn Tuấn, đây là bước chuyển rõ nét theo hướng phân quyền, giúp chính quyền Thủ đô linh hoạt hơn trong lựa chọn chính sách phù hợp thực tiễn.

Cùng với đó, khoản 2 Điều 34 của dự thảo lần đầu tiên đặt ra cơ chế miễn trách nhiệm pháp lý đối với người thực thi công vụ, với điều kiện đã làm đúng quy trình, không vụ lợi nhưng vẫn phát sinh thiệt hại. Luật sư Nguyễn Văn Tuấn đánh giá, quy định này mang ý nghĩa "cởi trói tâm lý" cho đội ngũ cán bộ khi triển khai các chính sách thí điểm, vốn luôn tiềm ẩn rủi ro nhất định.

Ở góc độ tổ chức bộ máy, Điều 6 dự thảo Luật bổ sung mô hình đơn vị hành chính – kinh tế đặc biệt trực thuộc TP Hà Nội, do Quốc hội quyết định thành lập. Khác với Luật Thủ đô 2024 chỉ dừng ở mô hình chính quyền địa phương thông thường, dự thảo mới mở ra khả năng hình thành các khu vực phát triển với cơ chế vượt trội, đóng vai trò cực tăng trưởng mới. Theo Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS, đây là "cánh cửa thể chế" để Hà Nội thử nghiệm những mô hình phát triển mang tính đột phá.

Liên quan đến tổ chức chính quyền, Điều 7 dự thảo Luật Thủ đô 2026 cũng trao thêm quyền cho Hội đồng nhân dân thành phố trong việc quyết định tỷ lệ đại biểu chuyên trách, cơ cấu các ban cũng như tiêu chí xác định số lượng đại biểu cấp xã. Nếu trước đây các nội dung này chủ yếu tuân theo khung pháp luật chung, thì nay Hà Nội có thể chủ động thiết kế bộ máy phù hợp với đặc thù đô thị lớn.

Một thay đổi đáng chú ý khác là quy định tại khoản 4 Điều 14 dự thảo Luật cho phép Hội đồng nhân dân thành phố quyết định mức xử phạt vi phạm hành chính cao hơn nhưng không quá 2 lần mức chung. Theo luật sư Nguyễn Văn Tuấn, trong bối cảnh vi phạm trật tự đô thị, môi trường, xây dựng tại Hà Nội diễn biến phức tạp, việc nâng trần xử phạt là cần thiết để tăng tính răn đe, điều mà Luật Thủ đô 2024 chưa đề cập.

Cũng tại Điều 14, khoản 5 của dự thảo Luật đã cụ thể hóa các trường hợp có thể áp dụng biện pháp ngừng cung cấp điện, nước, thay vì quy định mang tính nguyên tắc như hiện hành. Các trường hợp được liệt kê khá chi tiết, từ công trình xây dựng không phép, sai phép, vi phạm phòng cháy chữa cháy đến vi phạm môi trường hoặc thuộc diện phải phá dỡ. Luật sư Tuấn cho rằng, việc "gọi tên cụ thể" các tình huống sẽ giúp hạn chế cách hiểu và áp dụng tùy nghi, tăng tính minh bạch trong thực thi.

Cuối cùng, khoản 6 Điều 33 của dự thảo luật bổ sung cơ chế giải trình và công khai đối với các chính sách đặc thù. Theo đó, chính quyền thành phố phải giải trình khi các cơ chế này có tác động lớn, đồng thời công khai nội dung để người dân giám sát. Đây là điểm chưa được quy định trong Luật Thủ đô 2024. Theo luật sư Nguyễn Văn Tuấn, việc bổ sung trách nhiệm giải trình cho thấy định hướng rõ ràng: phân quyền đi kèm kiểm soát quyền lực.

Tổng thể, theo đánh giá của luật sư Nguyễn Văn Tuấn, dự thảo Luật Thủ đô 2026 đang tiến thêm một bước trong việc trao quyền chủ động cho Hà Nội, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về tính minh bạch và trách nhiệm. "Vấn đề không chỉ là có cơ chế đặc thù, mà là cách vận hành những cơ chế đó sao cho hiệu quả và không bị lạm dụng", ông nhấn mạnh.