AI làm bài thay, học sinh còn học được gì?

Chiều 12/11, tiếp tục phiên chất vấn Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân, đại biểu Phạm Văn Hòa (tỉnh Đồng Tháp) phản ánh tình trạng sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để giả mạo chữ ký, giọng nói, chữ viết nhằm lừa đảo, tống tiền, trong khi chưa có quy chuẩn quốc gia riêng đối với các hệ thống AI rủi ro. Việc học sinh, sinh viên lạm dụng AI để giải bài tập, làm bài thi cũng đặt ra nhiều lo ngại.

Đại biểu Sí Thị Mai Anh (đoàn Lào Cai) cũng đề cập nguy cơ học sinh lệ thuộc vào AI trong học tập. Theo đại biểu, dù Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có hướng dẫn sử dụng AI an toàn, có trách nhiệm trong trường học, song học sinh vẫn có thể sử dụng AI tạo sinh để làm bài tập, viết bài hoàn chỉnh ngoài phạm vi kiểm soát của nhà trường. Điều này làm giảm cơ hội tự suy nghĩ, rèn luyện tư duy phản biện và khả năng sáng tạo. Từ đó, đại biểu đề nghị Bộ trưởng làm rõ giải pháp để học sinh khai thác lợi ích của AI nhưng không phụ thuộc vào công nghệ.

Trả lời các đại biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, hành vi giả mạo hình ảnh, giọng nói bằng AI đã được pháp luật điều chỉnh. Việc quản lý tập trung vào ba nhóm chủ thể: nhà cung cấp AI, đơn vị đưa nền tảng AI vào Việt Nam và người sử dụng. Nội dung do AI tạo ra phải được gắn nhãn để người dùng nhận biết; không thực hiện nghĩa vụ này theo quy định sẽ bị coi là vi phạm pháp luật.

Tuy nhiên, bên cạnh các biện pháp quản lý, Bộ trưởng nhấn mạnh vai trò của gia đình trong bảo vệ trẻ em trước những chiêu trò lừa đảo công nghệ.

"Công nghệ có thể giả mạo gương mặt, giọng nói nhưng không thể thay thế những mối quan hệ tình cảm, sự hiểu biết và gắn bó giữa các thành viên trong gia đình", Bộ trưởng nói.

Vì thế, Bộ trưởng nhấn mạnh: "Cha mẹ dành nhiều thời gian quan tâm, trò chuyện với con cái hơn thì AI khó để lừa đảo con em mình".

Về nguy cơ học sinh lệ thuộc AI, Bộ trưởng cho biết ông từng là giảng viên nên hiểu những băn khoăn về tác động của công nghệ đối với quá trình học tập. Bộ Khoa học và Công nghệ đã phân loại AI theo các mức độ rủi ro cao, trung bình và thấp, đồng thời xây dựng cơ chế bảo đảm an toàn khi sử dụng.

Dẫn kinh nghiệm một số quốc gia hạn chế, thậm chí cấm học sinh sử dụng AI ở những lớp nhỏ tuổi, ông bày tỏ đồng tình với cách tiếp cận này. "Khi các em lớn, có thể sử dụng AI để đặt câu hỏi là rất tốt. Nhưng khi các em còn nhỏ thì nên xem xét", Bộ trưởng nói.

Theo ông, việc sử dụng AI trong giáo dục cần phù hợp với độ tuổi, tránh để công nghệ thay thế quá trình tự học, suy nghĩ và phát triển tư duy của học sinh.

Phát triển nền tảng thương mại số Việt Nam để thúc đẩy kinh tế số

Không chỉ đặt ra thách thức trong quản lý và giáo dục, AI và công nghệ số còn được các đại biểu quan tâm ở góc độ tạo động lực tăng trưởng kinh tế.

Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (đoàn TP Hải Phòng) dẫn số liệu tỷ trọng kinh tế số năm 2025 ước đạt 14,02% GDP, chỉ tăng 1,15 điểm phần trăm so với năm 2021. Trong khi đó, mục tiêu năm 2027 là 23,5%, đòi hỏi tăng gần 9,5 điểm phần trăm trong hai năm. Đại biểu đề nghị Bộ trưởng chỉ rõ những động lực có thể tạo ra bước tăng trưởng này.

Đại biểu Bùi Văn Dũng (đoàn Thanh Hóa) cũng đặt vấn đề làm thế nào để thành quả khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được chuyển hóa thành năng suất lao động, thu nhập người dân và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Trả lời các đại biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân xác định phát triển kinh tế số là ưu tiên chiến lược, với 3 nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất, phát triển các nền tảng thương mại số của Việt Nam. Theo Bộ trưởng, các nền tảng quốc tế như Amazon, Shopee, Grab có lợi thế lớn về hệ sinh thái và lượng người dùng. Do đó, doanh nghiệp công nghệ trong nước muốn xây dựng nền tảng có sức cạnh tranh cần nguồn lực đầu tư đáng kể.

"Nhà phát triển khoa học công nghệ của Việt Nam hoàn toàn có thể làm được, nhưng để trở thành một nền tảng có nhiều người dùng đòi hỏi rất nhiều đầu tư", trưởng ngành Khoa học & Công nghệ nói.

Thứ hai, hỗ trợ doanh nghiệp ứng dụng công nghệ số và AI để nâng cao năng suất, chất lượng. Nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ thiếu nhân lực công nghệ, nguồn lực tài chính để đầu tư nên cần sự hỗ trợ của Nhà nước.

Bộ Khoa học và Công nghệ đã thí điểm chương trình hỗ trợ phát triển kinh tế số tại Thái Nguyên, Bắc Ninh, Đà Nẵng và Đồng Nai, hướng đến hộ kinh doanh, doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa.

Thứ ba, đào tạo, nâng cao năng lực số cho doanh nghiệp. Theo Bộ trưởng, nhiều hộ kinh doanh và doanh nghiệp nhỏ còn hạn chế về kiến thức, kỹ năng chuyển đổi số nên cần các chương trình hướng dẫn phù hợp với nhu cầu thực tế.

Ông nhấn mạnh, doanh nghiệp phải là trung tâm của quá trình đổi mới công nghệ. Chính sách hỗ trợ cần xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, lấy ứng dụng công nghệ để nâng cao năng suất, chất lượng làm trọng tâm.

Xe tự lái gây tai nạn, trách nhiệm thuộc về ai?

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với công nghệ mới cũng là nội dung được đại biểu Nguyễn Phương Thủy (đoàn TP Hà Nội) quan tâm. Đại biểu đề nghị xây dựng cơ chế thống nhất, tránh mỗi luật quy định một cách khác nhau nhưng vẫn bảo đảm phù hợp với đặc thù từng lĩnh vực.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết, sandbox là cơ chế đột phá được quy định trong Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, nhằm tạo điều kiện thử nghiệm công nghệ, mô hình mới khi hành lang pháp lý chưa đầy đủ.

Cơ chế này tập trung vào việc xác định phạm vi, địa điểm, thời gian, đơn vị thử nghiệm; quy định miễn trừ trách nhiệm trong quá trình thử nghiệm và bảo đảm quyền lợi của các cá nhân, tổ chức tham gia.

Tuy nhiên, một công nghệ mới có thể liên quan đến thẩm quyền của nhiều cơ quan quản lý nên cần cơ chế phối hợp liên ngành. Bộ trưởng dẫn ví dụ thiết bị bay không người lái (UAV), việc thử nghiệm liên quan đến vùng bay do Bộ Quốc phòng quản lý, trong khi an ninh bay thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công an.

Với xe tự lái, vấn đề phức tạp hơn khi phải xác định trách nhiệm nếu phương tiện gây tai nạn: nhà sản xuất, đơn vị phát triển công nghệ hay chủ thể nào khác.

Theo Bộ trưởng, đây là những vấn đề cần được làm rõ trong cơ chế thử nghiệm để bảo đảm quyền lợi các bên, đồng thời tạo điều kiện cho công nghệ mới phát triển.

Bộ Khoa học và Công nghệ đã xây dựng khung pháp lý chung về sandbox trong luật và các nghị định. Với những trường hợp chưa có quy định rõ ràng, Bộ sẽ phối hợp với địa phương có nhu cầu xây dựng cơ chế thử nghiệm phù hợp, bảo đảm an toàn cho người tham gia.

Việt Nam hướng tới làm chủ AI mang thương hiệu riêng

Kết thúc phần chất vấn Bộ trưởng Khoa học & Công nghệ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cho biết, Chính phủ đang tập trung triển khai Nghị quyết 57, trước hết là hoàn thiện thể chế theo hướng kiến tạo phát triển, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ kiểm soát đầu vào sang kiểm soát đầu ra.

Cùng với bố trí nguồn lực cho khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Chính phủ chú trọng phát triển nhân lực, giao nhiệm vụ đào tạo cho các trường đại học và gắn nghiên cứu với những bài toán lớn của đất nước.

Theo Phó Thủ tướng, năm 2026, Việt Nam đứng thứ 43 trong 139 quốc gia về Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu, tăng một bậc so với năm trước. Về năng lực cạnh tranh số, Việt Nam xếp thứ 37 trong 70 nền kinh tế, đứng thứ ba Đông Nam Á và đạt mục tiêu đến năm 2030 theo Nghị quyết 57.

Năm 2025, năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) tăng 4,51%, đóng góp 56,3% vào tăng trưởng GDP. Năm 2026, chỉ số này dự kiến tăng 5,5-5,8%, đóng góp khoảng 55-58%.

Dù vậy, Phó Thủ tướng nhìn nhận việc phát triển công nghệ chiến lược, thương mại hóa kết quả nghiên cứu, đầu tư phòng thí nghiệm, triển khai sandbox và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa nghiên cứu khoa học vẫn còn khó khăn. Một trong những hạn chế là hoạt động nghiên cứu chưa gắn chặt với nhu cầu và thị trường của doanh nghiệp. Chính phủ sẽ thúc đẩy mối liên kết này để đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất, kinh doanh.

Đối với AI, Phó Thủ tướng xác định đây là công nghệ đột phá, có khả năng tạo ra năng suất, tri thức và năng lực sáng tạo mới, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Quá trình phát triển, ứng dụng AI phải bảo đảm chủ quyền, an ninh và lấy người dân làm trung tâm.

Việt Nam cần từng bước làm chủ công nghệ AI, hướng tới phát triển các sản phẩm trí tuệ nhân tạo mang thương hiệu Việt Nam. Công nghệ chiến lược phải xuất phát từ những bài toán lớn của đất nước, góp phần nâng cao năng suất lao động, cải thiện chất lượng cuộc sống và giải quyết nhu cầu thực tế của người dân, doanh nghiệp.