Áp lực thi vào lớp 10: Đừng biến một kỳ thi thành "phán quyết số phận"

Áp lực từ phân luồng

Áp lực thi vào lớp 10 tại các đô thị lớn đang trở thành mối quan tâm của nhiều phụ huynh, học sinh và xã hội khi tỷ lệ chọi ở nhiều trường công lập liên tục ở mức cao.

PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng, áp lực thi vào lớp 10 hiện nay không chỉ nằm ở kỹ thuật của kỳ thi mà là câu chuyện của phân luồng, chất lượng giáo dục và quan niệm xã hội về thành công.

"Chúng ta nhìn thấy là nếu muốn phát triển giáo dục đại học, hiện nay mục tiêu khoảng 260 sinh viên đại học trên một vạn dân, thì 'đường ống' đào tạo phải có dạng hình thang từ cấp một lên cấp ba. Sau đó mới rẽ nhánh sang trường nghề, đại học hay các hướng đi khác.

Vấn đề hiện nay nhiều khi không nằm ở kỹ thuật kỳ thi mà liên quan đến việc phân bổ người học theo các con đường khác nhau. Nếu giáo dục từ cấp một đến cấp hai là một 'hình vuông', thì lên cấp ba, nếu làm tốt phân luồng, cái hình vuông đó sẽ chia thành nhiều nhánh: một nhánh đi học nghề, một nhánh học đại học, một nhánh có thể đi du học… Nhưng công tác quy hoạch của chúng ta có lẽ vẫn chưa tốt lắm", PGS.TS Thành Nam thẳng thắn nhận định.

Theo PGS.TS Thành Nam, "nút thắt cổ chai" hiện nay khiến tỷ lệ chọi ở nhiều trường THPT tại các thành phố lớn tăng rất cao, trong khi một số nơi khác lại thiếu học sinh vì chênh lệch chất lượng giữa các trường.

"Cơ chế tuyển sinh hiện nay lại chủ yếu dựa vào đúng một kỳ thi duy nhất. Ví dụ như Hà Nội công bố tỷ lệ chọi nhưng lại không cho điều chỉnh nguyện vọng, thì việc công bố đó để làm gì? Nếu học sinh nhìn thấy bức tranh chung và được điều chỉnh nguyện vọng thì có thể điều phối tốt hơn. Nhưng hiện tại chưa có cơ chế đó. Mọi người vẫn tin rằng có trường tốt và trường không tốt", ông nhận định.

Chuyên gia giáo dục cho rằng xã hội hiện vẫn quá coi trọng điểm số thay vì đánh giá đa dạng năng lực: "Chúng ta đang thiên quá về thành tích học tập, điểm số chứ không phải những năng lực khác".

Giảm áp lực từ gốc rễ

Theo PGS.TS Thành Nam, cần xử lý đồng thời nhiều tầng vấn đề. Trước hết là giảm chênh lệch chất lượng giữa các trường.

"Không phải trường nào cũng là trường top, nhưng trường nào cũng phải đáp ứng được nhu cầu cơ bản để học sinh có thể phát triển nghề nghiệp. Phụ huynh sợ nhất là học trường không ổn thì về sau mất cơ hội phát triển", ông nói.

Bên cạnh đó, số lượng trường THPT hiện vẫn chưa đáp ứng nhu cầu. "Hà Nội có khoảng 40.000 đến 60.000 học sinh không vào được trường công lập. Vì vậy phải mở rộng khối ngoài công lập và nâng cao chất lượng của khối này", chuyên gia nhận định.

Một giải pháp quan trọng khác là thay đổi cách nhìn về giáo dục nghề nghiệp. "Cần làm công tác hướng nghiệp để người học thấy rằng giáo dục nghề nghiệp hay giáo dục thường xuyên không phải con đường thất bại. Phân luồng sau THCS phải thực chất hơn, chứ không mang tính hình thức. Người học nghề vẫn phải có cơ hội học lên cao đẳng, đại học và phát triển nghề nghiệp trong nền kinh tế tri thức hiện nay", ông nhấn mạnh.

Theo PGS.TS Trần Thành Nam, để giảm áp lực thi cử cũng cần đổi mới cơ chế kiểm tra, đánh giá. "Không nên phụ thuộc vào duy nhất một kỳ thi. Thi vào lớp 10 cũng cần thêm các nguồn dữ liệu đánh giá khác như hồ sơ học tập, đánh giá năng lực định kỳ. Đồng thời phải hạn chế lạm phát điểm", ông đề xuất.

PGS.TS Thành Nam cũng cho rằng công nghệ và AI có thể hỗ trợ xây dựng các bài đánh giá thích ứng nhằm tôn trọng sự đa dạng trí tuệ của học sinh.

Ở góc độ xã hội, ông nhìn nhận áp lực thi cử đến từ tâm lý chạy đua thành tích và định kiến với lao động nghề nghiệp.

"Xã hội vẫn nghĩ học nghề là thất bại. Trong khi trên thế giới đang có xu hướng quay trở lại với các nghề kỹ thuật, lao động tay nghề cao vì cơ hội việc làm và thu nhập rất tốt", ông nói.

Theo chuyên gia, công tác tâm lý học đường cũng cần được mở rộng theo hướng tư vấn hướng nghiệp và phương pháp học tập, không chỉ dừng ở việc giảm áp lực thi cử.

"Đánh giá phải phục vụ cho sự phát triển của người học, giúp họ biết mình đang ở đâu, phù hợp với con đường nào. Không nên gắn nhãn thành công hay thất bại của một con người bằng một kỳ thi hay một điểm số", ông nhấn mạnh.

PGS.TS Trần Thành Nam cho rằng các giải pháp không mới, nhưng vấn đề nằm ở chỗ chưa được thực hiện đồng bộ.

"Trường còn thiếu thì phải đầu tư mở rộng trường công và nâng chất lượng dân lập. Phân luồng phải làm sớm, truyền thông mạnh để không còn phân biệt giữa lao động chân tay và lao động bàn giấy. Đồng thời phải đổi mới kiểm tra đánh giá, không dồn tất cả vào một kỳ thi duy nhất.

Việt Nam rồi cũng sẽ đi theo xu hướng của nhiều quốc gia khác, không còn dồn tất cả vào đại học nữa. Và cuối cùng, mỗi gia đình cũng phải thay đổi tư duy thành tích, không thể cứ 'oai' bằng điểm số mà coi nhẹ lao động nghề nghiệp", PGS.TS Trần Thành Nam nhận định.