ATK Định Hóa - ATK Chợ Đồn: Từ căn cứ cách mạng đến không gian du lịch di sản Việt Bắc

Với lợi thế về vị trí, giá trị di sản, cảnh quan và văn hóa bản địa, hai quần thể di tích có tiềm năng hình thành tuyến du lịch lịch sử liên hoàn, kết nối các điểm đến, mở rộng không gian trải nghiệm và tạo động lực phát triển du lịch văn hóa, về nguồn của Thái Nguyên.

Dấu tích chiến khu xưa

Trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Việt Bắc được lựa chọn làm căn cứ địa cách mạng, nơi đặt cơ quan đầu não lãnh đạo cuộc kháng chiến của cả nước. Với địa thế rừng núi hiểm trở, địa bàn rộng và khả năng liên kết với nhiều vùng chiến lược, Việt Bắc hội tụ những điều kiện quan trọng để xây dựng căn cứ địa lâu dài. Trong không gian ấy, ATK Định Hóa và ATK Chợ Đồn giữ vị trí đặc biệt, gắn với hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Đảng, Chính phủ và nhiều cơ quan Trung ương.

Tại Định Hóa, hệ thống di tích ATK ghi dấu giai đoạn 1947-1954, khi nơi đây trở thành trung tâm lãnh đạo cuộc kháng chiến. Những địa danh như đồi Tỉn Keo, lán Khuôn Tát, Khau Tý, Phụng Hiển lưu giữ dấu tích hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các cơ quan Trung ương, đồng thời phản ánh phương thức tổ chức, điều hành kháng chiến trong điều kiện đặc biệt. Tiêu biểu, ngày 6/12/1953, tại đồi Tỉn Keo, Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì cuộc họp Bộ Chính trị thông qua chủ trương mở Chiến dịch Điện Biên Phủ, quyết định có ý nghĩa chiến lược đối với cục diện cuộc kháng chiến.

Trong khi đó, ATK Chợ Đồn là bộ phận quan trọng của căn cứ địa Việt Bắc. Từ năm 1947, nhiều cơ quan Trung ương đã hoạt động tại đây, gắn với quá trình xây dựng, củng cố căn cứ địa và tổ chức kháng chiến. Những địa danh như đồi Nà Pậu, Nà Quân, Bản Ca, Khuổi Linh lưu giữ dấu tích hoạt động của các cơ quan cách mạng và nhiều nhân vật lịch sử tiêu biểu.

Đặc biệt, tại đồi Nà Pậu, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng ở và làm việc, tiếp tục chỉ đạo những công việc quan trọng của đất nước. Các địa điểm thuộc ATK Chợ Đồn còn gắn với hoạt động của Tổng cục Chính trị, cơ quan báo chí cách mạng và nhiều tổ chức phục vụ kháng chiến. Qua đó, khu di tích phản ánh vai trò của Chợ Đồn trong tổ chức, vận hành bộ máy kháng chiến trên nhiều lĩnh vực.

Sự tương đồng giữa hai căn cứ nằm ở vai trò trong cấu trúc căn cứ địa Việt Bắc, sự gắn bó với hoạt động của lãnh tụ và các cơ quan Trung ương, cùng sự chở che, đóng góp của đồng bào các dân tộc. Tuy nhiên, mỗi địa bàn mang những dấu ấn riêng về sự kiện, nhân vật và hoạt động cách mạng. Chính sự bổ trợ về giá trị lịch sử này tạo cơ sở để nhìn nhận ATK Định Hóa và ATK Chợ Đồn như hai bộ phận của một chỉnh thể di sản, cùng kể câu chuyện xuyên suốt về chiến khu xưa.

Xây dựng hành trình khám phá di sản liên hoàn

Giá trị của ATK Định Hóa và ATK Chợ Đồn không chỉ nằm ở những sự kiện lịch sử mà còn ở khả năng kết nối các lớp di sản thành một không gian trải nghiệm có chiều sâu. Khi được tổ chức trong một chỉnh thể, hai khu di tích có thể bổ trợ cho nhau, giúp du khách hiểu rõ hơn vai trò của Việt Bắc trong lịch sử cách mạng Việt Nam, đồng thời khám phá bản sắc văn hóa và đời sống cộng đồng miền núi.

Tiềm năng này đã được đặt trong định hướng quy hoạch từ Quyết định số 419/QĐ-TTg ngày 17/3/2016 của Thủ tướng Chính phủ về quy hoạch xây dựng vùng chiến khu cách mạng ATK liên tỉnh Thái Nguyên - Tuyên Quang - Bắc Kạn đến năm 2030. Quy hoạch hướng tới bảo tồn, phát huy giá trị di tích cách mạng, kết hợp phát triển du lịch sinh thái, văn hóa, lịch sử, hình thành trung tâm du lịch sinh thái - văn hóa - lịch sử cấp quốc gia. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, Đề án phát triển du lịch tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2026-2030 tiếp tục xác định ATK Định Hóa và ATK Chợ Đồn là những tài nguyên trọng điểm, đặt ra nhiệm vụ phát triển các tuyến du lịch văn hóa, lịch sử, tâm linh về nguồn, trong đó có hành trình kết nối hai khu di tích.

Trên cơ sở đó, ngành du lịch Thái Nguyên có thể phối hợp với Hiệp hội Du lịch và doanh nghiệp lữ hành xây dựng các chương trình chuyên đề như "Theo dấu chân các cơ quan Trung ương trong chiến khu Việt Bắc" hay "Từ căn cứ địa đến thắng lợi lịch sử"... Các hành trình kết nối những địa điểm tiêu biểu như Tỉn Keo, Khuôn Tát tại Định Hóa với Nà Pậu, Bản Ca, Khuổi Linh tại Chợ Đồn, làm rõ mối liên hệ giữa các địa điểm, vai trò của từng cơ quan cách mạng và quá trình vận hành căn cứ địa trong chiến tranh.

Để tăng chiều sâu trải nghiệm, có thể xây dựng bản đồ số chung về không gian ATK Việt Bắc, tích hợp vị trí di tích, sự kiện, nhân vật, hình ảnh tư liệu và tuyến tham quan. Mã QR, thuyết minh đa phương tiện, phim tư liệu và hình ảnh phục dựng sẽ hỗ trợ du khách tiếp cận lịch sử trực quan hơn. Với học sinh, sinh viên, các hoạt động tìm hiểu tư liệu, khám phá địa danh và xây dựng nhật ký hành trình có thể chuyển chuyến tham quan thành hoạt động học tập thực tế.

Bên cạnh giá trị lịch sử, việc kết nối hai khu di tích cần mở rộng sang không gian văn hóa của các cộng đồng dân tộc sinh sống tại vùng ATK. Tại Định Hóa, du khách có thể tìm hiểu kiến trúc nhà sàn, ẩm thực, nghề thủ công, hát Then - đàn Tính và sinh hoạt văn hóa của đồng bào Tày. Tại Chợ Đồn, những bản làng Tày, Nùng cùng cảnh quan núi rừng, sông suối mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng, khám phá tri thức bản địa và trải nghiệm đời sống miền núi.

Cách tiếp cận này mở rộng nội hàm du lịch về nguồn: từ tìm hiểu lịch sử cách mạng đến khám phá văn hóa của những cộng đồng từng góp phần làm nên và bảo vệ chiến khu. Người dân trở thành chủ thể kể chuyện, giới thiệu phong tục, ẩm thực, nghệ thuật dân gian và những ký ức được trao truyền qua nhiều thế hệ. Trên nền tảng đó, có thể phát triển các sản phẩm phù hợp với từng nhóm khách: du lịch về nguồn dành cho cựu chiến binh và gia đình; du lịch giáo dục cho học sinh, sinh viên; du lịch nghiên cứu cho giới chuyên môn; du lịch trải nghiệm văn hóa cộng đồng dành cho khách trong nước và quốc tế.

Từ hai căn cứ cách mạng từng giữ vị trí quan trọng trong sự nghiệp kháng chiến, ATK Định Hóa và ATK Chợ Đồn hôm nay có tiềm năng trở thành hai hạt nhân của không gian du lịch di sản liên hoàn. Khi lịch sử được kết nối với văn hóa cộng đồng, cảnh quan và sinh kế địa phương, di sản không chỉ được bảo tồn như chứng tích quá khứ mà còn trở thành nguồn lực phát triển hiện tại, góp phần định vị bản sắc và sức hấp dẫn của du lịch Thái Nguyên trên bản đồ du lịch văn hóa, lịch sử quốc gia.