Bài toán cân bằng hóa đơn điện của các gia đình thu nhập thấp

"Bật điều hòa thì mát nhưng cuối tháng lại lo"

Những ngày cuối tháng 6, cái nắng oi ả như đổ lửa phủ khắp miền Bắc. Căn nhà nhỏ nằm ở tổ dân phố Kim 3, phường Phượng Sơn, tỉnh Bắc Ninh ngột ngạt dưới cái nóng mùa hè. Trong không gian ấy, bà Trần Thị Thái (66 tuổi) vẫn duy trì thói quen chỉ bật quạt vào ban ngày, còn chiếc điều hòa treo trên tường gần như được "để dành" cho những hôm nhiệt độ chạm ngưỡng đỉnh điểm.

Căn nhà chỉ có mình bà sinh sống, chồng mất đã hơn chục năm nay. Bản thân bà không còn sức lao động, cũng chẳng có lương hưu. Nguồn thu nhập duy nhất để trang trải cuộc sống hàng ngày trông chờ vào sự hỗ trợ của con cháu và những khoản tích cóp từ trước. Vì thế, với bà Thái, mọi khoản chi tiêu dù là nhỏ nhất cũng đều phải đưa lên bàn cân tính toán thật kỹ.

Mở điện thoại cho chúng tôi xem hóa đơn tiền điện tháng 6/2026 với số tiền 191.268 đồng, bà Thái thở dài. So với nhiều hộ gia đình sử dụng hàng loạt thiết bị hiện đại, đây là một con số rất nhỏ. Thế nhưng, đối với một người già sống đơn độc không lương hưu, đó vẫn là khoản tiền khiến bà phải cân nhắc trong từng lần bật công tắc.

"Tháng nào cũng chưa đến 200.000 đồng nhưng tôi vẫn cố tiết kiệm. Ban ngày mở cửa cho gió vào, tối mới bật quạt. Điều hòa chỉ dùng khi nóng quá, chứ bật nhiều thì cuối tháng lại lo", bà Thái bộc bạch.

Nhiều đêm oi nồng, không khí trong nhà bí bách đến khó ngủ, nhưng bà vẫn cố chịu đựng. "Mình già rồi, chịu nóng một chút cũng được. Tiền điện tuy không nhiều nhưng cộng với tiền gạo, tiền thuốc, tiền nước... cái gì cũng tăng thì thành ra cũng đáng lo", người phụ nữ 66 tuổi trải lòng.

Với những hộ gia đình không có nguồn thu nhập cố định hay lương hưu như bà Thái, mỗi khoản chi phát sinh bất ngờ đều có thể làm chao đảo ngân sách sinh hoạt vốn đã khiêm tốn. Việc tiết kiệm điện vì thế không còn là thói quen hay lời kêu gọi mang tính tự nguyện, mà đã trở thành một lựa chọn bắt buộc để sinh tồn qua mùa nắng nóng.

Bài toán sinh hoạt phí khắt khe của những gia đình yếu thế

Cảnh ngộ "dùng đủ, không dám dùng thoải mái" là tâm lý chung của nhiều hộ nghèo, hộ cận nghèo hay những người sống phụ thuộc vào trợ cấp xã hội. Chiếc điều hòa vốn là thiết bị thiết yếu bảo vệ sức khỏe trong thời tiết cực đoan lại biến thành món đồ xa xỉ, chỉ dám bật lên khi thật sự không thể chịu đựng thêm.

Cách nhà bà Thái không xa, gia đình bà Trần Thị Tĩnh (68 tuổi) lại đối mặt với bài toán chi tiêu theo một cách khác. Đã nghỉ hưu nhiều năm, bản thân bà bị bệnh khớp mãn tính, chồng bà cũng đau yếu, thỉnh thoảng lại phải đi khám lấy thuốc. Với khoản tiền lương của giáo viên về hưu, mỗi tháng, bà Tĩnh nhận khoảng 6 triệu đồng. Mới nhìn vào, nhiều người có thể nghĩ cuộc sống tuổi già của bà như vậy là tương đối ổn định. Nhưng thực tế, sau khi khấu trừ tiền thuốc men, thực phẩm và đủ thứ chi phí không tên, số tiền còn lại chẳng đáng là bao.

Bà Tĩnh có nhiều thiết bị điện sử dụng hàng ngày như điều hòa, tủ lạnh, bình nóng lạnh, máy giặt. Đặc biệt vào cao điểm hè, chiếc điều hòa gần như phải chạy suốt để bảo đảm sức khỏe cho người cao tuổi. Con số trên hóa đơn tiền điện hàng tháng của gia đình bà vì thế thường dao động quanh mức 1 triệu đồng.

"Tiền điện 1 triệu đồng/tháng, nghe thì không lớn với nhiều người nhưng với người chỉ sống bằng lương hưu thì cũng phải tính toán. Tháng nào mua thêm thuốc hoặc đi khám bệnh là phải cân đối lại chi tiêu", bà Tĩnh chia sẻ.

Bà cho biết, tiền điện hiện là một trong những khoản chi cố định lớn nhất của gia đình, chỉ đứng sau tiền ăn và tiền thuốc chữa bệnh. Có những ngày oi bức, ý nghĩ tắt điều hòa để đỡ tốn tiền cũng xẹt qua trong đầu bà nhưng thời tiết quá nghiệt ngã khiến sức khỏe người già không cho phép. Đành chịu tốn tiền điện, bà buộc phải bóp nghẹt các khoản chi tiêu khác.

Trường hợp của bà Tĩnh phản ánh đúng thực trạng của rất nhiều hộ gia đình có người cao tuổi, người mắc bệnh mãn tính hoặc bệnh nhân phải điều trị tại nhà. Đối với những bệnh nhân cần sự hỗ trợ của các thiết bị y tế chạy bằng điện nhiều giờ mỗi ngày, điện năng không đơn thuần là nhu cầu sinh hoạt thông thường, nó trở thành điều kiện tiên quyết để duy trì sức khỏe, thậm chí là sự sống. Tương tự, các gia đình có trẻ nhỏ cũng không thể cắt giảm điều hòa vì nguy cơ rủi ro sức khỏe cho trẻ trong những đợt nắng nóng cực đoan. Để cân đối ngân sách, không ít gia đình đã chọn giải pháp cắt giảm chi phí giải trí, giảm mua sắm, thậm chí là hạ thấp chất lượng bữa ăn hàng ngày.

Cần định danh "khách hàng dễ bị tổn thương" trong chính sách điện lực

Việc sửa đổi, hoàn thiện các quy định của Luật Điện lực được kỳ vọng sẽ tạo ra cơ sở pháp lý vững chắc, bảo đảm quyền tiếp cận điện năng tối thiểu cho mọi người dân, đặc biệt là các nhóm yếu thế.

Trao đổi về vấn đề này, luật sư Đặng Đức Trí, Giám đốc Hãng luật ROMA (Đoàn Luật sư TPHCM), nhận định, hệ thống pháp luật hiện hành vẫn còn những khoảng trống đáng chú ý khi đề cập đến vấn đề trợ giá điện.

Theo luật sư Đặng Đức Trí, hiện nay pháp luật về điện lực chưa có quy định chính thức để định nghĩa và xác định "khách hàng dễ bị tổn thương". Dù Điều 8 Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng 2023 đã có quy định về "Người tiêu dùng dễ bị tổn thương", nhưng trên thực tế, ngành điện chủ yếu mới áp dụng chính sách hỗ trợ cho hộ nghèo và hộ chính sách xã hội. Điều này bỏ ngỏ nhiều nhóm đối tượng yếu thế khác như người cao tuổi cô đơn, người khuyết tật, bệnh nhân mãn tính hay công nhân thuê trọ.

"Việc không có tiêu chí xác định "khách hàng dễ bị tổn thương" hay áp dụng thống nhất với Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng dẫn đến việc áp dụng giá điện hiện nay thiếu cơ chế trợ giá phù hợp trong bối cảnh giá năng lượng có nhiều biến động", luật sư Trí phân tích.

Để khắc phục bất cập này và xây dựng cơ chế hỗ trợ minh bạch, luật sư Trí đề xuất, cần xác định nhóm đối tượng dựa trên sự kết hợp của đa tiêu chí thay vì chỉ phụ thuộc vào thước đo thu nhập:

- Yếu tố Xã hội & Sức khỏe: Hộ có người khuyết tật nặng, người già cô đơn, bệnh nhân mãn tính cần sử dụng thiết bị y tế tại nhà; hộ gia đình chính sách, người có công với cách mạng.

- Yếu tố Bối cảnh đặc biệt: Công nhân, người lao động thu nhập thấp đang sống tại các khu nhà trọ chật hẹp.

Đặc biệt, nhằm giảm thiểu tối đa thủ tục hành chính cho người dân, cơ quan quản lý nên tận dụng dữ liệu sẵn có từ Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, dữ liệu an sinh xã hội và dữ liệu chuyên ngành. Việc ứng dụng công nghệ số không chỉ giảm gánh nặng chứng minh cho người dân mà còn nâng cao tính công bằng, tránh tình trạng khai báo không trung thực để trục lợi chính sách.

Bên cạnh đó, ông Trí nhấn mạnh tầm quan trọng của một cơ chế hỗ trợ có mục tiêu và minh bạch. Lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp điện lực và người dân cần được hài hòa thông qua việc chỉ áp dụng trợ giá cho mức tiêu thụ điện tối thiểu (ví dụ 100kWh hoặc 200kWh đầu tiên).

Nếu hộ gia đình sử dụng vượt quá hạn mức này, phần chênh lệch sẽ tính theo giá thị trường. Nguồn kinh phí hỗ trợ nên được trích trực tiếp từ ngân sách nhà nước hoặc quỹ an sinh xã hội, tránh việc tạo gánh nặng tài chính cho doanh nghiệp điện hoặc dẫn đến tình trạng bù chéo thiếu minh bạch giữa các nhóm khách hàng.