Bảo vệ trẻ trên không gian mạng – Bài 2: Lấp đầy những "khoảng trống pháp lý"

Không chỉ trông chờ vào cha mẹ

Khi chiếc điện thoại trở thành "người giữ trẻ" trong nhiều gia đình, không gian mạng cũng trở thành nơi trẻ đối diện với nhiều nguy cơ mà cha mẹ khó có thể quan sát bằng mắt thường.

Thực tế, những rủi ro trên không gian mạng mà trẻ em phải đối mặt hiện nay đã khác rất nhiều so với trước đây. Không chỉ là xem phải nội dung xấu hay dành quá nhiều thời gian cho trò chơi điện tử, trẻ còn có thể trở thành mục tiêu của các chiêu trò lừa đảo núp bóng quà tặng trong game, lời mời làm cộng tác viên trực tuyến.

Trẻ cũng có thể bị người lạ tiếp cận, tạo dựng lòng tin để thao túng tâm lý; bị đánh cắp dữ liệu cá nhân, hình ảnh riêng tư hoặc trở thành nạn nhân của bắt nạt trên mạng. Đặc biệt, sự phát triển của AI khiến các thủ đoạn giả mạo bằng giọng nói, hình ảnh, video (deepfake), tài khoản ảo ngày càng tinh vi, khiến ngay cả người lớn cũng khó nhận biết.

Nhiều phụ huynh biết việc để con cầm điện thoại nhiều giờ mỗi ngày không phải giải pháp tốt. Nhưng giữa lúc con nghỉ hè, cha mẹ vẫn phải đi làm, không ít người vẫn chọn cách ấy vì nghĩ rằng: con ở trong nhà thì sẽ an toàn hơn ra ngoài.

Chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) lại cho rằng, chính suy nghĩ ấy đang khiến nhiều gia đình vô tình bỏ quên những rủi ro trên môi trường mạng. "Điều đáng lo nhất không chỉ là trẻ xem nội dung xấu, mà là việc trẻ có thể âm thầm thiết lập quan hệ với người lạ mà cha mẹ hoàn toàn không biết. Khi gia đình phát hiện thì nhiều em đã chuyển tiền, gửi thông tin cá nhân hoặc hình ảnh riêng tư", anh Hiếu PC nói.

Theo anh, trong dịp nghỉ hè, các đối tượng xấu thường không tiếp cận trẻ bằng những cách quá phức tạp. Chúng bắt đầu từ đúng những gì trẻ yêu thích: một món quà trong game, một tài khoản miễn phí, một lời mời kết bạn hay lời rủ rê kiếm tiền online. Sau vài cuộc trò chuyện tạo lòng tin, trẻ có thể bị dẫn dắt mà chính các em cũng không nhận ra.

"Chúng ta vẫn quen nghĩ con ở trong nhà là an toàn. Nhưng qua chiếc điện thoại, người lạ có thể bước vào phòng ngủ của trẻ bằng tin nhắn, trò chơi, cuộc gọi video hoặc đường link độc hại. Không gian mạng có thể là ảo, nhưng tiền bị mất, dữ liệu bị đánh cắp và những tổn thương tâm lý của trẻ là hoàn toàn có thật", Hiếu PC chia sẻ.

Theo chuyên gia, cũng vì nhìn thấy những vụ việc như vậy nên anh không đồng tình với quan điểm cứ xảy ra sự cố là quy hết trách nhiệm cho cha mẹ. "Cha mẹ là tuyến bảo vệ gần nhất nhưng không thể một mình kiểm soát thuật toán, quảng cáo, tài khoản giả hay hàng triệu nội dung được đưa lên mỗi ngày", anh nói.

Hiếu PC cho rằng, trách nhiệm ấy phải được chia sẻ giữa gia đình, nhà trường, doanh nghiệp công nghệ, nhà mạng và cơ quan quản lý. Các nền tảng số không thể chỉ cung cấp công cụ để phụ huynh tự bảo vệ con, mà còn phải chủ động phát hiện, chặn và gỡ bỏ nội dung độc hại; đồng thời thiết kế các chế độ an toàn mặc định dành cho trẻ em.

Cách nhìn này cũng là hướng mà chính sách đang dần tiếp cận. Nếu trước đây, trách nhiệm thường được nhắc nhiều đến ở gia đình, thì những quy định mới đã bắt đầu đặt ra yêu cầu cụ thể hơn đối với các nền tảng số và đơn vị cung cấp dịch vụ trên Internet. Nhưng để những yêu cầu ấy không chỉ dừng ở khuyến nghị, những năm gần đây, Việt Nam đã bắt đầu hoàn thiện một loạt chính sách nhằm tạo "hệ miễn dịch số" cho trẻ em.

Từ "lá chắn" của gia đình đến "hệ miễn dịch số"

Trong nhiều năm, việc bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng chủ yếu được đặt lên vai gia đình. Cha mẹ được xem là "lá chắn" đầu tiên, đồng thời cũng gần như là lực lượng chính trong việc giám sát, định hướng và xử lý khi con gặp rủi ro trên không gian số.

Tuy nhiên, khi các nền tảng mạng xã hội, thuật toán gợi ý nội dung và các ứng dụng sử dụng trí tuệ nhân tạo ngày càng tác động mạnh đến hành vi của trẻ, cách tiếp cận này đã bộc lộ những giới hạn. Một "lá chắn" từ gia đình là chưa đủ nếu môi trường số xung quanh vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Chính vì vậy, tư duy quản lý đang chuyển từ việc chỉ yêu cầu cha mẹ bảo vệ con sang xây dựng một "hệ miễn dịch số", nơi trách nhiệm được chia sẻ giữa gia đình, nhà trường, doanh nghiệp công nghệ, các nền tảng số và cơ quan quản lý để chủ động phòng ngừa, phát hiện và giảm thiểu rủi ro cho trẻ em.

Đáng chú ý, Quyết định số 468/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình "Bảo vệ và hỗ trợ trẻ em tương tác lành mạnh, sáng tạo trên môi trường mạng giai đoạn 2026-2030" đã đưa ra một định hướng mới: xây dựng "hệ miễn dịch số" cho trẻ em Việt Nam.

Khái niệm "hệ miễn dịch số" không chỉ dừng ở việc trang bị kỹ năng cho trẻ, mà hướng tới xây dựng một môi trường mạng an toàn ngay từ đầu. Trong đó, trẻ em được trang bị kiến thức để tự bảo vệ mình; cha mẹ, giáo viên được hỗ trợ kỹ năng đồng hành; còn các nền tảng số, doanh nghiệp công nghệ và cơ quan quản lý phải có trách nhiệm chủ động phát hiện, ngăn chặn, xử lý những nguy cơ đối với trẻ em.

Cùng với đó, nhiều quy định pháp luật mới cũng từng bước hoàn thiện "hàng rào" bảo vệ trẻ trên không gian mạng. Nghị định số 147/2024/NĐ-CP quy định người dưới 16 tuổi phải sử dụng thông tin của cha mẹ hoặc người giám hộ khi đăng ký tài khoản mạng xã hội. Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, dành nhiều quy định riêng đối với dữ liệu của trẻ em, yêu cầu việc thu thập, xử lý dữ liệu phải được kiểm soát chặt chẽ hơn.

Theo anh Hiếu PC, đây đều là những bước tiến đáng ghi nhận. Tuy nhiên, khoảng cách từ quy định đến thực tế vẫn còn khá lớn. "Nhiều nền tảng xử lý nội dung độc hại chưa đủ nhanh; chế độ an toàn cho trẻ em chưa được thiết lập mặc định. Quy định chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi các nền tảng phải chịu trách nhiệm rõ ràng, minh bạch về thời gian xử lý và áp dụng nguyên tắc 'an toàn ngay từ khâu thiết kế'", anh nhận định.

Ở góc độ này, chuyên gia cho rằng, thay vì chỉ nhắc phụ huynh "hãy quản con tốt hơn", điều cần thiết hơn là tạo ra một môi trường số buộc những nội dung độc hại khó có cơ hội tiếp cận trẻ em ngay từ đầu. Khi đó, gánh nặng bảo vệ trẻ sẽ không còn dồn lên vai mỗi gia đình.

Trước khi kết thúc cuộc trao đổi, chuyên gia an ninh mạng - Hiếu PC gửi tới các bậc phụ huynh một lời nhắn ngắn gọn nhưng đáng suy ngẫm: "Đừng chỉ trao cho con một chiếc điện thoại, hãy trao kèm ba nguyên tắc: không kết bạn với người lạ; không cung cấp mật khẩu, mã OTP hoặc hình ảnh riêng tư; và phải báo ngay cho cha mẹ khi có điều gì khiến con sợ hãi hoặc khó chịu".

Theo anh, điều quan trọng nhất không phải là cấm con sử dụng Internet, mà là để trẻ biết rằng, mỗi khi gặp sự cố, các em luôn có cha mẹ ở bên để lắng nghe và bảo vệ. "Khi trẻ tin rằng mình sẽ không bị mắng mỏ hay tịch thu điện thoại ngay lập tức, trẻ mới dám lên tiếng sớm. Đó cũng là cách ngăn chặn rủi ro ngay từ những dấu hiệu đầu tiên", Hiếu PC chia sẻ.

Nghỉ hè rồi sẽ kết thúc, nhưng chiếc điện thoại sẽ còn ở lại với trẻ. Điều trẻ em cần không chỉ là một ứng dụng kiểm soát hay vài quy tắc sử dụng Internet, mà là một môi trường số an toàn hơn, nơi trách nhiệm được chia sẻ từ gia đình, nhà trường đến các nền tảng công nghệ và cơ quan quản lý. Chỉ khi mỗi "mắt xích" cùng làm tròn vai trò của mình, trẻ em mới thực sự được bảo vệ trước những rủi ro đang ngày càng tinh vi trên không gian mạng.