Cần hạ tầng bảo vệ tác phẩm văn hóa trên môi trường số

Thị trường các sản phẩm văn hóa trên môi trường số đang tăng trưởng mạnh. Theo Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), năm 2025, doanh thu tiền sử dụng tác quyền đạt hơn 424,3 tỷ đồng, tăng 8%; riêng từ website và ứng dụng số đạt gần 298 tỷ đồng. Những con số này cho thấy tài sản trí tuệ đang trở thành nguồn lực kinh tế ngày càng quan trọng của lĩnh vực văn hóa.

Tuy nhiên, cùng với sự mở rộng của thị trường là bài toán bảo vệ quyền. Một bộ phim, ca khúc, bài viết hay hình ảnh có thể được lan truyền đến hàng triệu người trong thời gian ngắn, nhưng cũng có thể bị sao chép, cắt ghép và đưa lên nhiều nền tảng khác nhau mà không được cấp phép.

Những thông tin trên được chia sẻ tại Hội thảo “Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số- Khơi thông điểm nghẽn, phát triển văn hóa số” do Báo Nhân Dân tổ chức ngày 27/8 với sự tham dự của đại diện cơ quan quản lý, đại biểu Quốc hội, chuyên gia pháp lý, doanh nghiệp công nghệ, truyền thông và báo chí.

Phát biểu khai mạc, TS Phan Văn Hùng, Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, cho rằng sở hữu trí tuệ là một phần quan trọng của hạ tầng cho kinh tế số và phát triển văn hóa; cần chuyển từ xử lý vi phạm sang chủ động định danh, truy vết và quản trị tác phẩm xuyên suốt từ sáng tạo đến khai thác, hướng tới hệ sinh thái “Sáng tạo - Sở hữu - Phân phối”.

Các đại biểu chỉ ra những thách thức mới từ AI, nhất là việc sử dụng dữ liệu huấn luyện và minh bạch nội dung do AI tạo ra; yêu cầu hoàn thiện pháp luật, nâng hiệu quả thực thi và xây dựng thị trường quyền tác giả minh bạch, phù hợp môi trường số.

Ở góc độ công nghệ, ông Bùi Minh Tuấn, Chủ tịch Hội đồng quản trị, nhà sáng lập Công ty CP Công nghệ Dipnet, cho rằng một điểm nghẽn hiện nay là thiếu hạ tầng thống nhất để định danh tác phẩm, xác thực chủ thể quyền, theo dõi quá trình khai thác và phân phối doanh thu.

Theo ông Tuấn, blockchain có thể được ứng dụng để định danh, lưu vết tác phẩm và kết nối thông tin về tác giả, chủ sở hữu. Kết hợp với các công cụ rà quét nội dung, công nghệ có thể hỗ trợ phát hiện việc sử dụng trái phép, đồng thời giúp quá trình cấp phép, đối soát và phân phối tiền bản quyền minh bạch hơn.

Điểm quan trọng là công nghệ không chỉ phục vụ việc “gỡ” nội dung vi phạm mà có thể tham gia quản trị toàn bộ vòng đời của tác phẩm, từ xác lập quyền, cấp phép đến khai thác và phân chia lợi ích.

Tại phiên tọa đàm, các đại biểu đề xuất khẩn trương hiện thực hóa Nghị định 277/2026/NĐ-CP về hạ tầng văn hóa số, hướng tới xây dựng hệ thống quản lý bản quyền liên thông và sàn giao dịch bản quyền số minh bạch. Một hệ thống hiệu quả cần trả lời được ba câu hỏi: ai sở hữu, ai có quyền sử dụng và dòng tiền đi về đâu?

Các đại biểu cũng kiến nghị thiết lập cơ chế phản ứng nhanh giữa cơ quan quản lý, tòa án, nhà cung cấp dịch vụ Internet và các nền tảng số xuyên biên giới nhằm xử lý vi phạm, hạn chế tái phạm và bảo vệ dòng tiền bản quyền.

Trong mục tiêu đưa công nghiệp văn hóa trở thành một ngành kinh tế quan trọng, bảo vệ bản quyền còn là cách tạo niềm tin cho người sáng tạo, khuyến khích đầu tư vào sản phẩm văn hóa và giữ lại giá trị của những sáng tạo Việt Nam trong dòng chảy của nền kinh tế số.