Chủ động đón đầu tuổi già hạnh phúc

Hai đầu gánh nặng lo toan

5 giờ sáng, căn nhà nhỏ của chị Nguyễn Thị Lan (42 tuổi, Hà Nội) đã sáng đèn. Chị Lan dậy chuẩn bị bữa sáng cho hai con nhỏ, kiểm tra sách vở trước khi đưa các con đến trường. Hết giờ làm việc, chị lại tất tả đến bệnh viện chăm mẹ đang điều trị bệnh tim mạch. Những ngày mẹ trở bệnh nặng, chị gần như không có thời gian nghỉ ngơi. "Tôi luôn cảm thấy mình đang chạy đua với thời gian. Con cần mẹ, mẹ già cũng cần con. Có những lúc chỉ mong một ngày dài hơn 24 giờ", chị Lan tâm sự.

Câu chuyện của chị Lan đang trở nên quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam. Không ít người ở độ tuổi 40 - 55 đang cùng lúc thực hiện hai vai trò: làm cha mẹ của những đứa trẻ đang lớn và làm chỗ dựa cho những đấng sinh thành đang bước vào tuổi xế chiều. Họ được gọi là "thế hệ kẹp giữa" - những người phải đứng giữa hai đầu yêu thương và gánh trên vai trách nhiệm của nhiều thế hệ.

Ở các bệnh viện, trung tâm y tế hay khu dân cư, hình ảnh những người con trung niên đưa cha mẹ đi khám bệnh ngày càng trở nên phổ biến. Trong khi đó, ở nhà vẫn còn những đứa trẻ cần được chăm sóc, dạy dỗ và đầu tư cho tương lai.

Áp lực ấy không chỉ nằm ở tiền bạc. Đó còn là những đêm thức trắng trong bệnh viện. Là cảm giác bất lực khi chứng kiến cha mẹ già yếu đi từng ngày. Là nỗi lo thường trực về chi phí điều trị và cả những khoảng thời gian riêng tư ngày càng bị thu hẹp…

Trong nhiều gia đình Việt Nam, vai trò chăm sóc người già vẫn chủ yếu đặt lên vai người phụ nữ. Họ vừa làm việc kiếm thu nhập, vừa chăm sóc con cái, vừa là người trực tiếp đồng hành cùng cha mẹ già trong sinh hoạt hằng ngày. Nhiều người rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài, kiệt sức về thể chất và tinh thần.

Trong khi đó, ở phía bên kia của câu chuyện, nhiều người cao tuổi cũng đang đối diện với những khoảng lặng của tuổi già. Con cháu đi làm xa, nhịp sống hiện đại ngày càng bận rộn khiến nhiều người già phải sống trong cô đơn dù vẫn có người thân bên cạnh. Có những bữa cơm chỉ còn một mình. Có những ngày dài chỉ quanh quẩn với chiếc tivi hoặc những cuộc điện thoại ngắn ngủi từ con cháu.

Già hóa dân số gõ cửa từng gia đình Việt Nam

Theo BS. Mai Xuân Phương, chuyên gia truyền thông về dân số, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Truyền thông và Giáo dục (Tổng cục Dân số, nay là Cục Dân số - Bộ Y tế), vấn đề già hóa dân số không còn là dự báo của tương lai mà đã gõ cửa từng gia đình Việt Nam. Khi tuổi thọ tăng lên và số người cao tuổi ngày càng nhiều, các gia đình sẽ phải đối mặt với những áp lực chưa từng có. "Nỗi vất vả lớn nhất của nhiều gia đình hiện nay là một người trẻ phải cùng lúc chăm con nhỏ và chăm cha mẹ già. Thế hệ trung niên hiện nay đang phải "gánh ba vai", đó là phát triển kinh tế, chăm sóc con cái và phụng dưỡng cha mẹ già. Đây là áp lực rất lớn cả về vật chất lẫn tinh thần", BS. Mai Xuân Phương nhận định.

Thực tế cho thấy, chi phí chăm sóc sức khỏe người cao tuổi ngày càng tăng. Thuốc men, điều trị bệnh mạn tính, phục hồi chức năng hay các dịch vụ hỗ trợ dài hạn đều đòi hỏi nguồn tài chính đáng kể. Đối với những gia đình có thu nhập trung bình hoặc thấp, đây thực sự là gánh nặng.

Tuy nhiên, ở góc nhìn sâu của một chuyên gia, BS. Mai Xuân Phương còn chỉ ra một quan ngại khác, đó là sự "quá tải" đối với người giữ vai trò chăm sóc. "Có rất nhiều người đang kiệt sức trong vai trò chăm sóc. Họ không chỉ thiếu tiền mà còn thiếu thời gian, thiếu sự hỗ trợ và thiếu cả những khoảng nghỉ cần thiết cho bản thân. Nếu người chăm sóc bị kiệt sức thì chất lượng chăm sóc cũng sẽ giảm sút. Vì vậy, chăm sóc người chăm sóc cũng là một phần rất quan trọng trong chiến lược thích ứng với già hóa dân số", ông Phương nói.

Theo BS. Mai Xuân Phương, già hóa dân số không chỉ đặt ra yêu cầu về điều trị bệnh mà còn đòi hỏi thay đổi toàn diện cách tiếp cận đối với người cao tuổi. Một xã hội thân thiện với người già không chỉ có bệnh viện tốt mà còn cần có không gian sống phù hợp, hệ thống giao thông thuận tiện, các hoạt động văn hóa cộng đồng và môi trường để người cao tuổi tiếp tục tham gia đời sống xã hội.

Chuẩn bị cho tuổi già ngay từ khi còn trẻ

BS. Mai Xuân Phương chỉ ra sai lầm phổ biến của nhiều người là chỉ nghĩ đến tuổi già khi đã bước vào tuổi già. Trong khi đó, điều chúng ta cần làm là phải chuẩn bị cho tuổi già ngay từ khi còn trẻ. Sự chuẩn bị ấy không chỉ là tiền bạc mà còn là việc xây dựng lối sống lành mạnh, duy trì vận động thể chất, kiểm soát các yếu tố nguy cơ gây bệnh, chăm sóc sức khỏe tinh thần và xây dựng các mối quan hệ xã hội bền vững…

Theo phân tích của BS. Phương, tuổi thọ tăng lên là tín hiệu tích cực nhưng mục tiêu cuối cùng không phải chỉ là sống lâu mà là phải "kéo dài số năm sống khỏe mạnh". Một người sống đến 80 tuổi nhưng có thể tự chăm sóc bản thân, duy trì hoạt động xã hội và tận hưởng cuộc sống sẽ khác rất nhiều so với một người sống phụ thuộc trong thời gian dài. Chính vì vậy, chiến lược thích ứng với già hóa dân số cần chuyển từ mục tiêu "tăng tuổi thọ" sang "tăng tuổi thọ khỏe mạnh".

Ở góc nhìn rộng hơn, BS. Mai Xuân Phương cho rằng, già hóa dân số không chỉ mang màu sắc của những thách thức mà còn là thành quả của sự phát triển. "Một đất nước có nhiều người sống lâu hơn chứng tỏ chất lượng cuộc sống đã được nâng cao. Điều quan trọng là biết biến sự thay đổi ấy thành cơ hội. Người cao tuổi không phải gánh nặng của xã hội nếu chúng ta biết phát huy kinh nghiệm, trí tuệ và vốn sống của họ", ông chỉ rõ.

Không thể phủ nhận, nhiều người cao tuổi vẫn có khả năng đóng góp lợi ích cho gia đình và cộng đồng thông qua các hoạt động xã hội, tư vấn, truyền nghề, giáo dục con cháu, làm kinh tế… Không phải người cao tuổi nào cũng chỉ cần thuốc men hay trợ cấp; điều họ cần là được lắng nghe, được tôn trọng và được cảm nhận rằng mình vẫn là một phần có ích của gia đình. Đây cũng là một trong những lý do chúng ta cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống an sinh xã hội, phát triển các mô hình chăm sóc cộng đồng, đào tạo nguồn nhân lực chuyên ngành lão khoa và xây dựng môi trường sống thân thiện hơn với người cao tuổi.

Ứng phó với già hóa dân số không phải câu chuyện của riêng ai mà là tương lai của tất cả chúng ta. Rồi sẽ đến một ngày, mỗi người đều bước vào "mùa già" của cuộc đời. Điều quyết định chất lượng của "mùa già" ấy không chỉ là tuổi tác, nó là sự chủ động của mỗi cá nhân, mỗi gia đình và trách nhiệm của toàn xã hội.