Để ông bà không thành “người ngoài cuộc” trong gia đình thời số hóa

"Các con nói nhanh, mẹ chẳng hiểu gì"

Sau khi nghỉ hưu, bà Nguyễn Thị Hạnh, 67 tuổi, được con trai mua cho một chiếc điện thoại thông minh. Các con lập nhóm chat gia đình, thường xuyên gửi ảnh cháu, những đoạn video vui nhộn, thông báo chuyện họ hàng. Ai cũng nghĩ như vậy là mẹ đã được "kết nối" với gia đình.

Nhưng thực tế lại khác. Mỗi khi các con gửi một đường link, bà không biết mở. Khi cháu gửi vị trí để bà đến đón, bà không biết xem bản đồ. Có lần con gái gửi vé điện tử để mẹ đi khám, bà loay hoay mãi rồi phải gọi lại hỏi.

Bà Hạnh ngại hỏi nhiều vì sợ bị con cháu trách: "Có mỗi cái điện thoại mà mẹ cũng không biết dùng". Vì thế, bà dần ít tương tác trong nhóm gia đình. Những cuộc trò chuyện của các con, cháu cứ diễn ra, còn bà chủ yếu đọc và thả một biểu tượng trái tim.

Một hôm, cả nhà bàn chuyện tổ chức sinh nhật cho cháu. Mọi người trao đổi trong nhóm chat, thống nhất thời gian, địa điểm, thậm chí gửi cả thực đơn. Bà Hạnh không biết nên đến lúc nào, ở đâu. Cuối cùng, bà gọi cho con gái hỏi lại. Con gái vô tình nói: "Mẹ cứ đọc tin nhắn trong nhóm chat có đủ hết mẹ nhé!".

Bà im lặng. Điều khiến bà buồn không phải vì không biết sử dụng điện thoại. Bà buồn vì cảm giác mọi người đang sống trong một thế giới mà mình không còn theo kịp. Câu chuyện ấy có thể không xa lạ với nhiều gia đình. Khi công nghệ trở thành một phần của đời sống, người lớn tuổi dễ rơi vào tình trạng "có thiết bị nhưng thiếu năng lực sử dụng", "được kết nối nhưng vẫn cảm thấy cô đơn".

Đừng biến việc học công nghệ thành một "bài kiểm tra"

Một sai lầm khá phổ biến của con cháu là nghĩ rằng: Người già cần học công nghệ thì cứ dạy cho họ thật nhiều. Nhưng với người lớn tuổi, học một ứng dụng mới không giống như một đứa trẻ học một kỹ năng mới. Họ có thể gặp khó khăn về khả năng ghi nhớ thao tác, tốc độ xử lý thông tin, thị lực hoặc tâm lý e ngại sai. Vì vậy, thay vì nói: "Mẹ phải biết cái này!", hãy bắt đầu bằng câu hỏi: "Mẹ muốn dùng điện thoại để làm gì?"

Nếu bà muốn xem ảnh cháu, hãy hướng dẫn cách mở nhóm gia đình. Nếu ông muốn gọi video cho bạn bè, hãy cài sẵn ứng dụng và hướng dẫn cách thực hiện cuộc gọi. Nếu bố muốn đọc tin tức, hãy tạo một danh sách những trang tin đáng tin cậy và hướng dẫn cách truy cập. Nếu mẹ muốn thanh toán hóa đơn, hãy hướng dẫn từng bước, đồng thời giải thích rõ những nguyên tắc an toàn cần nhớ. Cách tiếp cận này khiến công nghệ trở thành công cụ phục vụ nhu cầu của người già, thay vì biến họ thành người phải chạy theo công nghệ.

"Bố chỉ cần nhớ ba nút này thôi"

Ông Minh, 72 tuổi, từng rất ngại sử dụng điện thoại thông minh. Mỗi lần điện thoại có thông báo mới, ông đều gọi con trai: "Con xem hộ bố".

Con trai ông sau đó thay đổi cách hướng dẫn. Thay vì nói với bố hàng loạt chức năng, anh dán một mảnh giấy nhỏ bên cạnh bàn làm việc của bố, ghi ba thao tác đơn giản: Gọi điện - Video - Nhắn tin. Mỗi tối, hai bố con dành khoảng 10 phút thực hành. Hôm nay gọi video cho con gái. Ngày mai gửi một bức ảnh. Ngày kia gửi tin nhắn thoại. Sau vài tuần, ông Minh đã có thể chủ động gọi video cho các cháu.

Điều đáng nói là ông không chỉ học được cách sử dụng điện thoại. Ông bắt đầu chủ động tham gia vào nhóm gia đình, gửi ảnh cây cảnh, kể chuyện hàng xóm, thậm chí gửi những đoạn ghi âm chúc cháu trước mỗi kỳ thi. Người con nhận ra, khi người già sử dụng được công nghệ, họ không chỉ có thêm một kỹ năng mà có thêm một "cánh cửa" để bước vào đời sống của con cháu.

Có một điều còn quan trọng hơn việc hướng dẫn thao tác là cách chúng ta phản ứng khi người già làm sai.

Một bà mẹ 65 tuổi nhập nhầm mật khẩu ngân hàng. Một ông bố 70 tuổi bấm nhầm vào quảng cáo. Một người bà gửi cùng một bức ảnh cho con cháu 5 lần. Những lỗi ấy rất nhỏ với người trẻ nhưng có thể trở thành lý do khiến người già tự ti.

Một câu nói như "Con đã chỉ mẹ bao nhiêu lần rồi!" có thể khiến họ lần sau không dám hỏi nữa.Ngược lại, câu "Không sao, mình làm lại nhé!" tạo cảm giác an toàn cho ông bà, bố mẹ già.

Trong gia đình, kiên nhẫn với người già cũng là một cách thể hiện sự tôn trọng. Người trẻ hôm nay đang sử dụng công nghệ rất tự nhiên là vì họ lớn lên cùng nó. Còn ông bà, bố mẹ đang phải học một "ngôn ngữ" mới ở tuổi mà họ đã quen với một cách sống khác.

Không chỉ dạy sử dụng, hãy dạy cả cách tự bảo vệ

Đưa người già vào thế giới số mà không trang bị kỹ năng an toàn cũng giống như mở cửa cho họ bước vào một con phố đông đúc nhưng không hướng dẫn cách sang đường.

Đây là phần con cháu cần đặc biệt lưu ý. Ông bà cần biết không cung cấp mã OTP, mật khẩu, mã PIN, thông tin tài khoản ngân hàng cho người khác; không bấm vào những đường link đáng ngờ; không cài ứng dụng theo yêu cầu của người lạ qua điện thoại; không tin ngay những lời mời đầu tư, nhận quà, trúng thưởng trên mạng.

Quan trọng hơn, đừng chỉ dặn: "Bố mẹ cẩn thận lừa đảo nhé!". Hãy đưa ra những tình huống cụ thể."Có người gọi nói là công an, yêu cầu chuyển tiền để xác minh tài khoản, bố phải làm gì?"; "Có tin nhắn báo trúng thưởng, mẹ có bấm vào không?"; "Có người tự xưng là cháu, dùng số điện thoại lạ xin tiền, ông sẽ xử lý thế nào?"…

Cùng nhau đặt ra một "quy tắc gia đình": bất cứ khi nào nhận được yêu cầu chuyển tiền hoặc cung cấp thông tin cá nhân bất thường, ông bà có thể gọi cho một người con đã thống nhất trước để kiểm tra. Như vậy, con cháu không kiểm soát người già, mà đang trao cho họ một chiếc "phao an toàn" khi bước vào môi trường số.

Hãy để ông bà cũng là người "cho đi" trong thế giới số

Điều đáng quý nhất không phải là ông bà biết bao nhiêu ứng dụng, mà là họ cảm thấy mình vẫn có một vị trí trong gia đình. Đừng chỉ giúp ông bà nhận thông tin. Hãy để ông bà được chia sẻ, được đóng góp và được tạo ra nội dung.

Cháu có thể nhờ bà quay video hướng dẫn làm món ăn truyền thống. Con có thể nhờ bố kể lại câu chuyện gia đình rồi ghi âm. Ông có thể chụp ảnh khu vườn và gửi vào nhóm gia đình. Bà có thể kể chuyện ngày xưa cho các cháu qua cuộc gọi video. Khi ấy, người già không còn là "người học công nghệ" mà trở thành người tạo ra giá trị trong thế giới số của gia đình.

Một gia đình hiện đại không nhất thiết là gia đình mà tất cả thành viên đều thành thạo công nghệ. Đó là gia đình biết sử dụng công nghệ để kéo các thành viên lại gần nhau hơn.

Và để ông bà không bị bỏ lại phía sau, con cháu không cần làm điều gì quá lớn. Chỉ cần ngồi xuống cạnh ông, bà, cầm tay hướng dẫn thêm một lần. Không cáu gắt khi họ quên. Không cười khi họ làm sai. Không làm hộ tất cả.

Và quan trọng nhất, hãy để họ biết rằng: Dù thế giới có thay đổi nhanh đến đâu, trong gia đình này, ông bà vẫn luôn có một chỗ đứng quan trọng.