Đề xuất bỏ kiểm tra nghiệm thu phòng cháy, chữa cháy, chuyển sang hậu kiểm

Theo dự kiến, kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI sẽ thảo luận dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ và Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ.

Trong đó, những nội dung liên quan đến phòng cháy, chữa cháy tập trung vào việc cắt giảm thủ tục hành chính, chuyển từ kiểm tra nghiệm thu trước khi đưa công trình vào sử dụng sang cơ chế hậu kiểm, đồng thời thay đổi cách quản lý phương tiện phòng cháy, chữa cháy và vật liệu, cấu kiện ngăn cháy, chống cháy.

Bỏ 1 thủ tục, tăng trách nhiệm của chủ đầu tư

Theo dự thảo, thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu về phòng cháy, chữa cháy sẽ được bãi bỏ. Thay vào đó, cơ quan quản lý nhà nước kết hợp kiểm tra định kỳ về phòng cháy, chữa cháy với kiểm tra việc chấp hành quy định pháp luật về nghiệm thu của chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình và chủ phương tiện giao thông.

Theo cơ quan soạn thảo, thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu về phòng cháy, chữa cháy đã được bãi bỏ từ ngày 1/7/2026 theo Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP. Việc sửa đổi luật nhằm bổ sung cơ sở pháp lý cho cơ chế hậu kiểm sau khi cắt giảm thủ tục hành chính này.

Trước đây, theo khoản 5 Điều 18 Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ, việc kiểm tra nghiệm thu được thực hiện bởi cơ quan chuyên môn về xây dựng, cơ quan đăng kiểm hoặc cơ quan Công an, tùy theo loại công trình, phương tiện và cơ quan đã thẩm định thiết kế về phòng cháy, chữa cháy trước đó.

Thủ tục này nhằm đánh giá việc tuân thủ quy định pháp luật, áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trong xây dựng công trình và thiết kế phương tiện giao thông, bảo đảm phù hợp với hồ sơ thiết kế đã được thẩm định trước khi đưa vào khai thác, sử dụng.

Tuy nhiên, theo cơ quan soạn thảo, thủ tục kiểm tra nghiệm thu làm phát sinh chi phí, thời gian và nguồn nhân lực. Nếu đã thực hiện thẩm định thiết kế, mục tiêu kiểm soát theo hồ sơ thiết kế vẫn có thể đạt được thông qua cơ chế quản lý phù hợp, kết hợp hậu kiểm.

Dự thảo bổ sung quy định về trách nhiệm của chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình, chủ phương tiện giao thông và các cơ quan, tổ chức liên quan. Theo đó, công trình, phần công trình, hạng mục công trình và phương tiện giao thông chỉ được đưa vào khai thác, sử dụng sau khi chủ thể có trách nhiệm đã tổ chức nghiệm thu về phòng cháy, chữa cháy và chấp hành các quy định liên quan đến tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, thẩm định thiết kế trước đó.

Bên cạnh đó, Nghị định số 105/2025/NĐ-CP quy định chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình và chủ phương tiện giao thông sau khi nghiệm thu phải khai báo, cập nhật thông tin trên Cơ sở dữ liệu về phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ và truyền tin báo cháy, hoặc thông báo cho cơ quan quản lý chuyên ngành trước khi đưa công trình, phương tiện vào hoạt động.

Đây là cơ sở để cơ quan quản lý nhà nước thực hiện hậu kiểm. Trường hợp tổ chức, cá nhân đưa công trình vào sử dụng nhưng không bảo đảm yêu cầu phòng cháy, chữa cháy, tùy tính chất và mức độ vi phạm, có thể bị xử phạt hành chính hoặc xử lý hình sự theo quy định.

Một nội dung khác của dự thảo là bãi bỏ thủ tục cấp phép trước khi lưu thông trên thị trường đối với phương tiện phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ và vật liệu, cấu kiện ngăn cháy, chống cháy.

Thay vì quản lý thông qua thủ tục cấp phép riêng, các sản phẩm này sẽ được quản lý theo quy định của pháp luật về chất lượng sản phẩm, hàng hóa và tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật.

Theo cơ quan soạn thảo, bản chất của thủ tục cấp phép hiện hành là kiểm tra, kiểm soát chất lượng sản phẩm trước khi đưa ra thị trường. Tuy nhiên, vật liệu, cấu kiện ngăn cháy, chống cháy có đặc điểm, cấu tạo đa dạng, được sản xuất, nhập khẩu theo nhiều tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và sử dụng trong các lĩnh vực như cơ khí chế tạo, giao thông vận tải, năng lượng, công nghiệp, xây dựng.

Do đó, việc quản lý chung các sản phẩm này trong pháp luật về phòng cháy, chữa cháy có thể không phù hợp với đặc thù của từng lĩnh vực. Cơ quan soạn thảo cho rằng cần chuyển sang quản lý theo pháp luật về chất lượng sản phẩm, hàng hóa, đồng thời thực hiện hậu kiểm.

Việc bỏ thủ tục cấp phép không đồng nghĩa giảm yêu cầu về chất lượng sản phẩm hoặc trách nhiệm quản lý nhà nước. Tổ chức, cá nhân vẫn phải chịu trách nhiệm về chất lượng sản phẩm và việc áp dụng tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật trong sản xuất, nhập khẩu. Cơ quan quản lý nhà nước thực hiện hậu kiểm đối với sản phẩm, hàng hóa lưu thông trên thị trường theo quy định.

Dự thảo cũng quy định việc kê khai thông tin khi nhập khẩu và trước khi lưu thông trên thị trường để phục vụ công tác quản lý, truy xuất và hậu kiểm đối với phương tiện phòng cháy, chữa cháy, cứu nạn, cứu hộ.

Rà soát quy định để tránh vướng mắc khi thực hiện

Việc bỏ thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu về phòng cháy, chữa cháy cũng kéo theo yêu cầu rà soát các quy định pháp luật liên quan.

Theo cơ quan soạn thảo, điểm đ khoản 2 Điều 14 Luật Thủ đô quy định việc ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước đối với một số công trình xây dựng, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ đã đưa vào hoạt động nhưng chưa có văn bản chấp thuận kết quả nghiệm thu về phòng cháy, chữa cháy của cơ quan quản lý chuyên ngành.

Tuy nhiên, khi thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu bị bãi bỏ, việc chưa có văn bản chấp thuận kết quả nghiệm thu không còn là căn cứ xác định hành vi vi phạm theo quy định hiện hành về phòng cháy, chữa cháy. Vì vậy, dự thảo đề xuất bãi bỏ quy định tại điểm đ khoản 2 Điều 14 Luật Thủ đô để bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất giữa hai luật.

Về năng lực thực hiện hậu kiểm, cơ quan chủ trì soạn thảo cho biết đã rà soát cơ chế kết nối, chia sẻ và khai thác dữ liệu phục vụ quản lý, kiểm tra phòng cháy, chữa cháy; phối hợp với địa phương để đầu tư, nâng cấp cơ sở vật chất, trang thiết bị và hạ tầng công nghệ. Công tác đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ cho lực lượng Công an và cán bộ chuyên môn thuộc UBND cấp xã cũng được đặt ra nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước.

Dự thảo đồng thời đề cập việc xử lý chuyển tiếp đối với công trình, phương tiện đang thực hiện thủ tục kiểm tra nghiệm thu và việc bãi bỏ thủ tục cấp phép trước khi phương tiện phòng cháy, chữa cháy lưu thông trên thị trường.

Theo cơ quan soạn thảo, các quy định chuyển tiếp cần bảo đảm không phát sinh hồ sơ đề nghị kiểm tra nghiệm thu sau khi luật có hiệu lực, không tạo khoảng trống pháp lý và tránh vướng mắc trong quá trình thực hiện.