Đề xuất cấp xã được "tuýt còi" luật sư: Thẩm quyền áp dụng chế tài nghiêm khắc phải được đặt đúng chỗ

Cần cân nhắc khi mở rộng thẩm quyền tới cấp xã

TS. Đào Trung Hiếu phân tích, thoạt nhìn, đây có thể được xem là bước đi nhằm tăng cường quản lý theo hướng "gần dân, sát cơ sở". Tuy nhiên, khi đặt vào lĩnh vực luật sư - một thiết chế đặc biệt trong hệ thống tư pháp, quy định này lập tức bộc lộ những bất cập mang tính nguyên tắc.

Theo ông, luật sư không phải là một nghề kinh doanh thuần túy, cũng không đơn thuần là đối tượng quản lý hành chính. Đây là chủ thể tham gia trực tiếp vào quá trình bảo vệ quyền con người, quyền công dân, đồng thời đóng vai trò kiểm soát quyền lực công thông qua hoạt động tranh tụng, tư vấn và phản biện pháp lý.

Chính vì vậy, mọi chế tài tác động đến "sinh mệnh nghề nghiệp" của luật sư - đặc biệt là quyền hành nghề, phải được đặt trong một cơ chế thận trọng, với chủ thể có đủ năng lực chuyên môn, có khoảng cách thể chế cần thiết và bảo đảm tính khách quan.

Trong khi đó, Chủ tịch UBND xã là người đứng đầu cơ quan hành chính cơ sở, thực hiện chức năng quản lý nhà nước tại địa phương. Vai trò này không được thiết kế để xử lý các vi phạm mang tính chuyên môn sâu, liên quan đến đạo đức nghề nghiệp, kỹ năng hành nghề và các chuẩn mực phức tạp của giới luật.

"Việc trao quyền tước chứng chỉ hành nghề luật sư cho cấp xã về bản chất là đặt quyền lực vào nhầm vị trí", TS. Hiếu nhấn mạnh.

Không dừng lại ở vấn đề năng lực, quy định này còn đặt ra nguy cơ xung đột lợi ích ngay trong thiết kế. Trong thực tiễn, luật sư thường xuyên tham gia bảo vệ người dân trong các vụ việc khiếu nại, tố cáo, tranh chấp hành chính - mà đối tượng đối trọng nhiều khi chính là UBND hoặc Chủ tịch UBND cấp xã.

Trong một nhà nước pháp quyền, đây là quan hệ bình thường, thể hiện cơ chế kiểm soát quyền lực. Tuy nhiên, nếu chính chủ thể công quyền có thể trở thành "bên đối diện" trong tranh chấp lại đồng thời nắm quyền tước chứng chỉ hành nghề của luật sư, thì thế cân bằng pháp lý sẽ bị phá vỡ. Một bên đang bị kiểm soát lại có khả năng sử dụng quyền lực hành chính để gây sức ép ngược trở lại đối với người thực hiện chức năng kiểm soát. 

Nguy cơ hành chính hóa kỷ luật nghề nghiệp

Một điểm đáng chú ý khác, theo TS. Đào Trung Hiếu, là Nghị định 109 có dấu hiệu đi xa hơn tinh thần của Luật Luật sư.

Theo quy định hiện hành, Bộ trưởng Bộ Tư pháp là người có thẩm quyền thu hồi Chứng chỉ hành nghề luật sư. Việc thu hồi này có thể phát sinh từ nhiều căn cứ, trong đó có trường hợp bị xử phạt hành chính bằng hình thức tước quyền sử dụng chứng chỉ hành nghề có thời hạn. Tuy nhiên, toàn bộ cơ chế quản lý chứng chỉ hành nghề luật sư vẫn được đặt trong cấu trúc quản lý thống nhất ở cấp bộ, gắn với đặc thù nghề nghiệp và cơ chế tự quản của tổ chức luật sư.

Trong khi đó, việc phân quyền xuống cấp xã để áp dụng chế tài tước quyền hành nghề lại tạo cảm giác văn bản dưới luật đang "chen" vào một lĩnh vực vốn cần được điều chỉnh chặt chẽ ở cấp luật.

Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật năm 2025 cũng đã đặt ra nguyên tắc rõ ràng: văn bản hướng dẫn không được làm thay đổi nội dung của luật, không được đặt ra quy định mới vượt quá phạm vi cho phép. Do đó, có cơ sở để đặt vấn đề về tính tương thích của quy định này với hệ thống pháp luật hiện hành.

Không chỉ vậy, Nghị định 109 còn quy định một số hành vi vi phạm có thể bị tước quyền sử dụng chứng chỉ hành nghề luật sư, như xúc phạm người tiến hành tố tụng hoặc có hành vi gây cản trở hoạt động tố tụng.

Đây đều là những hành vi mang tính định tính cao, đòi hỏi sự đánh giá tinh vi, dựa trên bối cảnh cụ thể và chuẩn mực nghề nghiệp. Ranh giới giữa phản biện mạnh mẽ với xúc phạm, giữa bảo vệ quyền lợi thân chủ với hành vi cản trở là rất mong manh, không thể áp dụng một cách máy móc.

"Những vấn đề như vậy nếu giao cho cấp xã xử lý sẽ dẫn đến nguy cơ hành chính hóa các xung đột nghề nghiệp, vốn cần được xem xét trong một không gian pháp lý có chuyên môn sâu và độc lập cao hơn", TS. Hiếu nhận định.

Trong khi đó, nghề luật sư vốn đã có cơ chế tự quản thông qua Đoàn luật sư và Liên đoàn Luật sư Việt Nam, với hệ thống quy tắc đạo đức và quy trình kỷ luật nội bộ. Cơ chế này không thay thế vai trò của Nhà nước, nhưng là một phần quan trọng bảo đảm tính độc lập và chuyên nghiệp của nghề.

Việc "đẩy" các chế tài nặng như tước quyền hành nghề xuống cấp hành chính cơ sở không chỉ làm suy yếu cơ chế tự quản mà còn tạo ra tâm lý bất an cho người hành nghề.

Hệ quả không chỉ dừng lại ở giới luật sư. Khi luật sư không còn cảm giác an toàn thể chế để tranh luận, phản biện và bảo vệ thân chủ đến cùng, người chịu thiệt trước tiên chính là người dân – những người cần đến sự bảo vệ pháp lý độc lập.

Từ những phân tích trên, TS. Đào Trung Hiếu cho rằng cần sớm rà soát, điều chỉnh quy định này trước khi Nghị định 109 có hiệu lực. Việc xử lý vi phạm của luật sư là cần thiết, nhưng thẩm quyền áp dụng các chế tài nghiêm khắc phải được đặt đúng chỗ – ở những chủ thể có đủ năng lực chuyên môn, đủ khoảng cách quyền lực và phù hợp với cấu trúc của luật chuyên ngành.

"Nhà nước pháp quyền không mạnh lên bằng cách mở rộng quyền xử phạt cho mọi cấp. Nhà nước pháp quyền mạnh lên khi quyền lực được phân bổ đúng, được kiểm soát chặt và được giới hạn bằng những nguyên tắc rõ ràng", ông nhấn mạnh.

Nếu không điều chỉnh kịp thời, quy định này có thể tạo ra một tiền lệ nguy hiểm: khi quyền lực hành chính ở cấp cơ sở có thể tác động trực tiếp đến một trong những thiết chế bảo vệ công lý, làm suy giảm niềm tin vào tính công bằng của hệ thống pháp luật.