Diễn đàn tháng 10: Giữ thể diện hay giữ phẩm giá?

Im lặng để giữ một gia đình "đẹp" trong mắt người ngoài

Có những người phụ nữ vẫn đi làm mỗi ngày, vẫn mỉm cười khi gặp đồng nghiệp, vẫn kể về chồng con bằng giọng bình thản, dù bên trong đang phải đối diện với một cuộc hôn nhân đầy tổn thương. Họ không muốn người thân lo lắng, không muốn hàng xóm bàn tán, càng không muốn trở thành tâm điểm của những lời xì xào về một gia đình không trọn vẹn.

Câu chuyện chị Nguyễn Thị Liên (43 tuổi), có chồng bỏ đi theo nhân tình suốt một năm. Chị âm thầm nuôi con, giấu nỗi đau với những người xung quanh và vẫn tạo ra hình ảnh gia đình êm ấm ở nơi làm việc. Khi được hỏi, chị nói chồng đi công tác xa. Dù người thân khuyên ly hôn, chị vẫn chần chừ bởi đã quen với việc đóng vai một người phụ nữ hạnh phúc và sợ bị người khác cười chê khi hôn nhân đổ vỡ.

Câu chuyện của chị Liên cho thấy sức nặng của ánh nhìn xã hội đối với những lựa chọn riêng tư của phụ nữ. Đôi khi, điều khiến một người chần chừ rời khỏi cuộc hôn nhân không chỉ là tình cảm, con cái hay những ràng buộc kinh tế, mà còn là nỗi sợ phải đối diện với câu hỏi của người khác: Vì sao gia đình lại tan vỡ? Người phụ nữ ấy đã làm gì để chồng rời bỏ mình?

Trong một khuôn mẫu tư duy còn tồn tại ở nhiều nơi, hôn nhân đổ vỡ dễ bị xem là thất bại của người phụ nữ. Người vợ có thể bị chất vấn về khả năng vun vén, giữ chồng, chăm sóc con cái, trong khi trách nhiệm của người phản bội lại không phải lúc nào cũng được nhìn nhận tương xứng. Bởi vậy, có người chấp nhận giấu đi sự thật, cố duy trì vẻ ngoài bình thường để tránh những lời phán xét.

Một dạng im lặng khác còn đáng lo ngại hơn là khi phụ nữ che giấu bạo lực trong gia đình. Với trường hợp chị H.T.T. ở Hà Nội, làm đơn tố cáo cha chồng xâm hại tình dục con gái mình vào năm 2018. Người gây sức ép khiến chị phải đấu tranh nhiều nhất lại chính là chồng chị. Anh này thuyết phục vợ im lặng vì sợ cha mình phải đi tù và sợ điều tiếng.

Đằng sau sự im lặng ấy là một nghịch lý đau lòng, mong muốn giữ gìn danh dự gia đình có thể bị sử dụng để gây sức ép, buộc người bị tổn thương và cả những người cần được bảo vệ phải tiếp tục chịu đựng. Khi đó, điều được ưu tiên không còn là sự an toàn của nạn nhân mà là việc giữ cho sự việc không bị phơi bày.

Có thể thấy, nỗi sợ điều tiếng không đơn thuần là sự yếu đuối của một cá nhân. Nó còn bắt nguồn từ những định kiến xã hội, sự phụ thuộc kinh tế, nỗi lo về tương lai con cái và tâm lý cho rằng chuyện trong nhà phải được giải quyết trong nhà. Với một số phụ nữ, lên tiếng đồng nghĩa với nguy cơ mất chỗ dựa, bị gia đình trách móc hoặc phải đối diện với một cuộc sống nhiều bất định…

Khi thể diện lấn át phẩm giá

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Duyên, giảng viên Khoa Khoa học Xã hội, Trường Đại học Hồng Đức, để hiểu đúng về lòng tự trọng, cần phân biệt nó với sĩ diện. Trong cuộc trao đổi về giá trị và chuẩn mực ứng xử, bà nhấn mạnh: "Người sĩ diện giữ hình ảnh trước mắt người ngoài, người tự trọng giữ phẩm giá trước mắt chính mình".

Từ góc nhìn này, có thể thấy việc một người cố duy trì hình ảnh gia đình hạnh phúc chưa chắc đã xuất phát từ lòng tự trọng. Nếu họ lựa chọn riêng tư vì chưa sẵn sàng chia sẻ, vì muốn bảo vệ con khỏi sự soi mói hoặc cần thời gian để giải quyết vấn đề, đó có thể là quyền lựa chọn chính đáng. 

Nhưng nếu họ phải phủ nhận nỗi đau, chấp nhận bị xúc phạm hoặc tiếp tục sống trong nguy hiểm chỉ vì sợ người khác đánh giá, việc giữ thể diện đã trở thành gánh nặng.

Điều đáng nói là ranh giới ấy đôi khi rất khó nhận ra với chính người trong cuộc. Khi đã quen với việc nhẫn nhịn, một người có thể coi sự chịu đựng là trách nhiệm, coi việc hy sinh bản thân là cách giữ gìn mái ấm. Họ tự nhủ chỉ cần con cái có đủ cha mẹ, gia đình không bị mang tiếng, người thân không phải xấu hổ thì những tổn thương của mình có thể tạm gác lại.

Nhưng một gia đình có thực sự được bảo vệ nếu một thành viên phải âm thầm chịu đựng để những người khác không bị ảnh hưởng? Và danh dự gia đình có thể được giữ gìn bằng cách bỏ qua hành vi xâm phạm thân thể, tinh thần hay quyền lợi của chính những người trong gia đình ấy hay không?

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Duyên, lòng tự trọng trước hết là biết coi trọng giá trị của bản thân. Người có lòng tự trọng không chỉ quan tâm người khác nhìn mình như thế nào, mà còn phải đối diện với câu hỏi mình có đang chấp nhận những điều đi ngược lại các giá trị mà bản thân tin tưởng hay không.

Vận dụng cách nhìn ấy vào câu chuyện của phụ nữ, giữ phẩm giá không đồng nghĩa với việc phải công khai mọi chuyện riêng tư, cũng không có nghĩa là phải lập tức rời bỏ một cuộc hôn nhân khi gặp khó khăn.

Phẩm giá nằm ở quyền được tôn trọng, được an toàn, được lựa chọn và được đối xử công bằng. Một người phụ nữ có thể cố gắng hàn gắn quan hệ gia đình, nhưng không vì thế mà phải chấp nhận bạo lực như một phần tất yếu của đời sống hôn nhân.

Đặc biệt, không nên biến lòng tự trọng thành một yêu cầu đạo đức khiến phụ nữ bị tổn thương thêm. Không thể trách một người chưa đủ điều kiện kinh tế để rời đi, chưa tìm được nơi an toàn cho con hoặc chưa đủ nguồn lực để đối diện với những ràng buộc pháp lý, gia đình. Việc thoát khỏi một mối quan hệ bạo lực có thể cần thời gian, sự hỗ trợ và những bước chuẩn bị cụ thể.

Dám đối diện với sự thật để bảo vệ giá trị của mình

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Duyên, lòng tự trọng không đòi hỏi con người phải hoàn hảo. Điều quan trọng là mỗi người biết nhận diện điều đúng, điều sai và có khả năng chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Từ quan điểm đó, việc giữ phẩm giá cũng không nên bị hiểu thành sự cố chấp, cố bảo vệ một hình ảnh không còn phù hợp với thực tế.

Với phụ nữ đang che giấu nợ nần, tổn thương hay sự phản bội, bước đầu tiên có thể không phải là kể toàn bộ câu chuyện với mọi người, mà là thừa nhận với chính mình vấn đề đang tồn tại và mình có quyền tìm cách giải quyết. Với người đang bị bạo lực, điều cần ưu tiên là sự an toàn của bản thân và con cái, tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp thay vì tự buộc mình phải chịu đựng để bảo vệ danh tiếng của người gây bạo lực.

Ở góc độ rộng hơn, Tiến sĩ Nguyễn Thị Duyên cho rằng, để một người có thể lựa chọn điều đúng đắn, môi trường xung quanh cũng cần tạo điều kiện để họ không phải trả giá quá đắt cho lựa chọn ấy. Trong câu chuyện gia đình, điều này có nghĩa là người thân cần biết lắng nghe thay vì phán xét; cộng đồng cần hỗ trợ thay vì đồn đoán; các cơ quan, tổ chức có trách nhiệm cần tạo điều kiện để phụ nữ tiếp cận sự tư vấn, bảo vệ và hỗ trợ cần thiết.

Một người phụ nữ nói ra sự thật về cuộc hôn nhân của mình không có nghĩa là họ phủ nhận tất cả những năm tháng đã qua. Một người quyết định rời khỏi mối quan hệ gây tổn thương cũng không đồng nghĩa với việc họ không biết vun vén gia đình. Đôi khi, thừa nhận rằng một mối quan hệ đang có vấn đề chính là bước đầu để bảo vệ bản thân và những người mình yêu thương.

Bà Duyên cũng nhấn mạnh giá trị của những lựa chọn nhỏ trong việc hình thành lòng tự trọng. Mỗi người cần tự hỏi điều mình đang làm có phù hợp với những nguyên tắc mà mình tin tưởng hay không, thay vì chỉ cân nhắc người khác sẽ nghĩ gì. 

Khi đặt câu hỏi ấy vào đời sống gia đình, một người phụ nữ có thể bắt đầu từ những điều tưởng như giản dị, không tiếp tục phủ nhận nỗi đau của mình, không tự nhận lỗi về hành vi sai trái của người khác và không coi việc chịu đựng vô thời hạn là bằng chứng duy nhất của tình yêu.

Tất nhiên, giữ phẩm giá không phải lúc nào cũng là lựa chọn dễ dàng. Đối diện với sự thật có thể kéo theo những thay đổi lớn, những lời bàn tán và cả những khó khăn về kinh tế, chỗ ở, việc nuôi dạy con. Vì vậy, lời kêu gọi phụ nữ mạnh mẽ lên tiếng cần đi cùng những điều kiện hỗ trợ thực tế, để họ không bị bỏ lại một mình sau khi đã can đảm nói ra sự thật.