Diễn đàn tháng 10: Để không bước qua ranh giới mong manh giữa đúng và sai

Lời biện minh quen thuộc "ai cũng làm thế"

Vụ việc gian lận thi cử tại Tuyên Quang từng gây chú ý là một ví dụ cho thấy khi áp lực thành tích, tâm lý hơn thua và suy nghĩ tìm "lối tắt" gặp nhau, một hành vi sai có thể kéo theo nhiều hệ lụy. Thi cử vốn được đặt ra để đánh giá năng lực thực chất của người học, khi có sự can thiệp, gian lận, kết quả không còn phản ánh đúng năng lực và sự công bằng cũng bị tổn thương.

Nhưng phía sau một vụ việc cụ thể còn là câu hỏi rộng hơn: Vì sao một người lại lựa chọn gian dối thay vì chấp nhận kết quả chưa như mong muốn? Và từ khi nào chúng ta bắt đầu coi việc đạt được mục tiêu quan trọng hơn cách thức để đạt được mục tiêu ấy?

Trong đời sống, những "lối tắt" như vậy không chỉ xuất hiện trong phòng thi. Một học sinh nhìn bài bạn trong giờ kiểm tra có thể nghĩ rằng đó chỉ là một lần "giúp nhau". Một người khai thiếu hoặc khai không đúng thông tin trong hồ sơ có thể tự nhủ rằng "không ai kiểm tra đâu". Một người nhận công lao của đồng nghiệp có thể cho rằng mình "góp một phần". Trên mạng xã hội, có người chỉnh sửa, bóp méo thông tin, dựng lên một hình ảnh khác về bản thân để nhận được sự chú ý, lượt thích hay lợi ích.

Khi lợi ích trước mắt trở thành mục tiêu được đặt cao hơn nguyên tắc, "lối tắt" có thể xuất hiện trong cả hoạt động kinh doanh, đầu tư. Vụ án lừa đảo đầu tư tài chính được xét xử tại Hà Nội là ví dụ. Theo cáo trạng được báo chí dẫn lại, Hồ Bích Ngọc (SN 1996, ở phường Từ Liêm), bị xác định là người cầm đầu một đường dây sử dụng hình ảnh về cuộc sống thành đạt, xe sang và những lời mời gọi đầu tư tài chính, ngoại hối để tạo niềm tin với khách hàng. 

Các đối tượng lôi kéo người tham gia chuyển tiền vào những sàn giao dịch, sau đó chiếm đoạt tài sản. Ngọc bị tuyên 13 năm tù về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản và Cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự; vụ án được xác định các bị cáo thực hiện 30 vụ lừa đảo của các bị hại với tổng số tiền chiếm đoạt hơn 40,3 tỷ đồng.

Điều đáng suy nghĩ ở đây không chỉ nằm ở số tiền bị chiếm đoạt mà còn ở cách những lời hứa về lợi nhuận nhanh chóng, hình ảnh giàu có và thành công được sử dụng để tạo dựng niềm tin. Khi mong muốn kiếm tiền nhanh gặp tâm lý tin vào một "cơ hội" dễ dàng, người bị hại có thể bị cuốn vào vòng xoáy đầu tư; còn với người thực hiện hành vi gian dối, lợi ích trước mắt có thể trở thành lý do để họ tiếp tục vượt qua những giới hạn của pháp luật và đạo đức.

Từ một lần quay cóp đến một hành vi gian dối trong kinh doanh, khoảng cách tưởng như rất xa nhưng về bản chất có thể bắt đầu từ cùng một cơ chế, tự tìm cho mình một lý do để biện minh. "Chỉ một lần", "mình cũng phải kiếm lợi", "người khác vẫn làm", "nếu không làm thì mình sẽ thiệt" - những suy nghĩ ấy, khi được lặp đi lặp lại, có thể khiến cái sai dần trở nên quen thuộc…

Điểm chung của những hành vi ấy là người thực hiện thường tìm được một lý do để khiến bản thân cảm thấy mình chưa làm điều gì quá nghiêm trọng. Khi "ai cũng làm thế" trở thành lời biện minh, cái sai không còn được nhìn nhận như cái sai của cá nhân mà dần được khoác lên một lớp vỏ bình thường.

Xây dựng "hàng rào" bên trong mỗi người

Theo TS. Đặng Vũ Cảnh Linh, trong một xã hội mà các giá trị và chuẩn mực đang thay đổi nhanh chóng, giữ được lòng tự trọng chính là giữ được một "gốc rễ" quan trọng của mỗi cá nhân, gia đình và xã hội.

"Mỗi ngày chúng ta phải đối mặt với một xã hội thay đổi rất nhanh, với biết bao mối quan hệ, công việc và những cám dỗ khác nhau. Giữ được mình hay không thực sự là cả một câu chuyện", TS. Đặng Vũ Cảnh Linh chia sẻ.

Theo chuyên gia, trong một bộ phận người, đặc biệt là thanh thiếu niên, đang xuất hiện những thay đổi trong cách nhìn nhận các giá trị. Xã hội khuyến khích làm giàu, thành công và nỗ lực vươn lên. Tuy nhiên, giữa làm giàu chính đáng và tìm kiếm lợi ích bằng những "lối tắt" tồn tại một ranh giới rất mong manh.

"Khi chúng ta cổ vũ cho nền kinh tế thị trường, cổ vũ cho việc làm giàu, thì điều quan trọng là phải phân biệt được đâu là làm giàu chính đáng và đâu là làm giàu bằng sự vi phạm hoặc lừa dối", ông nói.

Thành công được đo bằng tiền bạc, vị trí, danh tiếng hay số lượng người theo dõi có thể khiến một số người chú ý quá nhiều đến kết quả mà quên mất cách thức để đạt được kết quả đó.

Một học sinh đạt điểm cao nhờ nỗ lực học tập khác hoàn toàn với người đạt điểm cao nhờ gian lận. Một người kiếm tiền bằng năng lực, lao động và sáng tạo cũng khác với người kiếm lợi bằng cách lừa dối khách hàng. Nếu chỉ nhìn vào kết quả, hai trường hợp có thể giống nhau, nhưng về giá trị và chuẩn mực, đó là hai con đường hoàn toàn khác biệt.

TS. Đặng Vũ Cảnh Linh cho rằng, tự trọng vì thế trở nên đặc biệt cần thiết trong xã hội hiện đại. Tự trọng không chỉ là giữ thể diện hay sợ người khác đánh giá, mà còn là khả năng tự đặt ra giới hạn cho chính mình, biết điều gì nên làm và điều gì không nên làm, ngay cả khi không có ai giám sát.

"Tự trọng là một giá trị rất cần thiết trong xã hội hiện đại, nhất là trong một nền kinh tế mà sự cạnh tranh và những cám dỗ về lợi ích ngày càng lớn. Làm thế nào để giữ được giá trị của một người có tự trọng, có sự cố gắng, khác với việc tìm kiếm lợi ích bằng những lối tắt, đó là điều chúng ta cần đặc biệt quan tâm", TS. Đặng Vũ Cảnh Linh nhấn mạnh.

Một người có tự trọng có thể chấp nhận điểm số thấp hơn nếu đó là kết quả thật, chấp nhận thất bại thay vì dùng gian dối để có được thành công giả tạo. Đó cũng là khả năng từ chối một lợi ích khi biết rằng lợi ích ấy phải đánh đổi bằng sự không trung thực.

Câu chuyện tự trọng vì thế không thể chỉ đặt lên vai mỗi cá nhân. Gia đình, nhà trường và xã hội đều góp phần hình thành cách một người nhìn nhận thành công và thất bại. Nếu trẻ em chỉ được khen khi đạt điểm cao mà không được ghi nhận sự cố gắng; nếu người lớn nói về sự trung thực nhưng lại dễ dàng bỏ qua những gian dối "có lợi", thì người trẻ có thể dần hình thành suy nghĩ rằng điều quan trọng nhất là đạt được kết quả, bằng cách nào không còn quá quan trọng.

Một xã hội lành mạnh không thể chỉ dựa vào quy định và chế tài. Trước khi một hành vi sai bị phát hiện và xử lý, mỗi người cần có một "hàng rào" bên trong để tự ngăn mình lại. Hàng rào ấy chính là lòng tự trọng.