Diễn đàn tháng 9: Con chuyển cấp - áp lực không chỉ ở đứa trẻ

Một lần chuyển cấp, một lần cha mẹ lo

Với chị Nguyễn Thị Lan Hương, ở Hoàng Liệt, Hà Nội, khi con chuẩn bị vào lớp 6, điều chị quan tâm nhất không phải là điểm số mà là môi trường học tập. Theo chị, bước vào THCS đồng nghĩa với việc trẻ rời khỏi không gian quen thuộc của tiểu học để làm quen với nhiều môn học, nhiều giáo viên và một cách học khác. Đây cũng là thời điểm tâm sinh lý của trẻ bắt đầu thay đổi khi bước vào tuổi dậy thì.

Bởi vậy, gia đình chị ưu tiên tìm một môi trường phù hợp, nơi con có thể phát triển trong không khí học tập hạnh phúc. Gia đình lựa chọn ngôi trường có điều kiện tốt hơn trong khả năng kinh tế cho phép, lớp học ít học sinh hơn để giáo viên có thể sát sao, đồng thời quan tâm cả điều kiện bán trú. Trước khi nhập học, con cũng được đưa đến tham quan trường để có sự chuẩn bị về tâm lý.

Việc chuyển cấp cũng kéo theo những thay đổi trong sinh hoạt. Số môn học tăng lên, các môn học có sự phân hóa và chuyên sâu hơn khiến con phải chủ động sắp xếp thời gian. "Nhà ở cách trường hơn 4km, gia đình phải chuyển từ việc bố mẹ trực tiếp đưa đón sang sử dụng xe ghép hoặc xe tuyến cùng các bạn. Việc học thêm cũng được ưu tiên ở những địa điểm gần nhà để giảm bớt sự xáo trộn trong lịch sinh hoạt", chị Hương tâm sự.

Từ góc nhìn của một phụ huynh có con vào lớp 6, điều chị Hương mong muốn nhất là nhà trường không tạo áp lực ngay từ những ngày đầu. Học sinh cần có thời gian làm quen, những buổi học đầu nên có lượng bài tập vừa phải và không khí học tập thoải mái. Khi trẻ đã thích nghi, mức độ yêu cầu có thể tăng dần.

Không chỉ học tập, cha mẹ cũng mong giáo viên trở thành người đồng hành để trẻ có thể chia sẻ những vướng mắc, suy nghĩ của mình. "Sự kết nối thường xuyên giữa gia đình và nhà trường, cùng những hoạt động trải nghiệm, gắn kết tập thể và rèn kỹ năng sống, sẽ giúp học sinh tự tin hơn khi bước vào môi trường mới", chị Hương cho biết.

Khi kỳ vọng trở thành áp lực

Chị Tô Ly, một phụ huynh ở Hà Nội có con vào lớp 9, cho biết, điều khiến chị lo lắng nhất không hẳn là việc chọn trường bởi con đã có những ngôi trường mơ ước. Điều đáng lo hơn là khả năng con không đạt được kỳ vọng của chính mình.

Ngay từ mùa hè chuyển từ lớp 8 lên lớp 9, con đã chủ động muốn học thêm những môn chính và những môn còn yếu. Tuy nhiên, quá trình học cũng có những thời điểm kết quả không như mong muốn. Khi không làm được bài hoặc điểm số thấp hơn kỳ vọng, con có xu hướng chán nản, thất vọng, thậm chí muốn buông xuôi. "Với một đứa trẻ đang ở tuổi mới lớn, những thất bại trong học tập đôi khi không dừng lại ở một bài kiểm tra mà có thể ảnh hưởng đến tâm lý và động lực học tập", chị tâm sự.

Trong hoàn cảnh ấy, cách gia đình đồng hành cũng thay đổi. Thay vì đặt ra một mức điểm hay bắt buộc con phải vào một trường cụ thể, chị Ly lựa chọn trao đổi với con về mục tiêu và khả năng thực hiện. Nếu con cảm thấy có thể cố gắng, gia đình động viên; nếu con không thích một môn học, cha mẹ tìm cách trao đổi thay vì ép buộc.

"Có thời điểm, chính mục tiêu do cha mẹ và con cùng thống nhất lại trở thành áp lực khi kết quả kiểm tra không đạt như mong muốn. Nhưng thay vì trách mắng, gia đình lựa chọn cách động viên, giúp con nhìn nhận rằng một lần làm bài chưa tốt không có nghĩa là thất bại. Quan trọng là tìm ra phần kiến thức còn thiếu để bổ sung", chị Ly chia sẻ.

Cách ứng xử ấy giúp áp lực được hạ xuống. Sau một vài ngày, khi tinh thần ổn định trở lại, con tiếp tục theo đuổi mục tiêu của mình.

Với trường hợp chị Nguyễn Ánh Tuyết, phụ huynh có con vào lớp 12, cho biết điều khiến gia đình áp lực nhất là việc xét tuyển đại học, tìm hiểu thông tin để lựa chọn trường phù hợp với năng lực và ngành học mà con mong muốn.

Nhìn lại hành trình của con, chị cho rằng cách đồng hành của cha mẹ cũng cần thay đổi theo từng giai đoạn. "Trước đây, khi con thi vào lớp 10, gia đình từng có lúc ép con thi theo trường bố mẹ mong muốn. Nhưng khi chuẩn bị bước vào kỳ thi đại học, con đã bày tỏ mong muốn được tự lựa chọn trường và ngành học. Vì vậy, gia đình hiện chủ yếu đưa ra định hướng để con tham khảo, còn quyết định cuối cùng cần dựa trên nguyện vọng và khả năng của con", chị cho biết.

Theo chị Tuyết, cha mẹ vẫn cần sát sao nhưng không đồng nghĩa với việc kiểm soát mọi hoạt động của trẻ. Ở tuổi dậy thì, trẻ có nhiều mối quan hệ bạn bè hơn, tâm lý cũng thay đổi. Nếu kết quả học tập ổn định, cha mẹ có thể để con chủ động. Khi nhận thấy tinh thần chểnh mảng hoặc kết quả giảm sút, cha mẹ cần can thiệp bằng việc trò chuyện, phân tích và định hướng thay vì quát mắng hay ép buộc.

Điều quan trọng là quá trình này cần thời gian. Cha mẹ có thể đưa ra những tấm gương, những ví dụ để con suy nghĩ, đồng thời giúp con hiểu mục tiêu phía trước. "Ngay cả khi con không đạt đúng trường hay ngành học mong muốn, gia đình vẫn cần cho con thấy rằng còn nhiều cơ hội khác để thành công", chị Tuyết tâm sự.

Không biến kỳ vọng của cha mẹ thành gánh nặng

Từ thực tế giảng dạy học sinh lớp 6 và lớp 9, thầy Nguyễn Công Toàn, Trường THCS Đại Đồng Thành, Bắc Ninh, nhận thấy, học sinh ở cả hai giai đoạn đều chịu áp lực khi chuyển cấp, nhưng tính chất áp lực có sự khác biệt rõ rệt.

"Các em lớp 5 và lớp 9 đều phải chịu đựng những áp lực của quá trình chuyển cấp, nhưng tính chất của hai giai đoạn này khác nhau", thầy Toàn chia sẻ.

Với học sinh lớp 5, áp lực lớn nhất nằm ở sự thích nghi. Các em vừa rời môi trường tiểu học, phải làm quen với nhiều môn học hơn, nhiều giáo viên bộ môn hơn và cách học mới. Theo thầy Toàn, đây là một bước chuyển không nhỏ đối với những đứa trẻ vừa rời ghế tiểu học để bước vào bậc THCS.

Trong khi đó, học sinh lớp 9 đối diện với áp lực về thành tích và định hướng nghề nghiệp tương lai. Kỳ thi tuyển sinh vào lớp 10 hằng năm chỉ đủ chỗ học cho khoảng 60-65% số học sinh tốt nghiệp THCS. Một bộ phận học sinh sẽ chuyển sang các trường nghề hoặc tham gia thị trường lao động. Vì thế, áp lực với học sinh lớp 9 thường nặng nề hơn, khi kết quả học tập bắt đầu gắn với những lựa chọn cho chặng đường phía trước.

Điều đáng lưu ý là áp lực của trẻ không chỉ đến từ chương trình học hay các kỳ thi. Kỳ vọng của cha mẹ cũng có thể trở thành động lực hoặc sức nặng, tùy vào cách người lớn đặt kỳ vọng.

Thầy Toàn cho rằng mong con thành công, học tốt và có tương lai tươi sáng không phải là điều xấu. Vấn đề nằm ở chỗ kỳ vọng ấy có phù hợp với năng lực, tâm lý và sở thích của trẻ hay không. "Khi phù hợp, kỳ vọng có thể trở thành động lực, là sự định hướng quý báu cho trẻ. Nhưng nếu mục tiêu vượt quá khả năng hoặc không phù hợp với sở thích, tâm lý của con, kỳ vọng rất dễ trở thành áp lực", thầy Toàn nói.

Trong quá trình dạy học, điều thầy Toàn nhận thấy đáng lo là việc một số phụ huynh thường xuyên so sánh điểm số của con với bạn bè. Sự so sánh nếu kéo dài không giúp trẻ tiến bộ hơn mà có thể khiến các em mất hứng thú học tập, thiếu tự tin, thậm chí ngày càng xa cách cha mẹ.

"Cha mẹ nào cũng mong con học tốt, mong con có tương lai tươi sáng. Nhưng mỗi phụ huynh có một cách kỳ vọng khác nhau và cách kỳ vọng đó mang lại hiệu ứng khác nhau", thầy Toàn nói.

Vì vậy, thay vì chỉ chuẩn bị sách vở, lịch học, lớp học thêm hay mục tiêu điểm số, cha mẹ cần chuẩn bị cho con một tâm thế vững vàng trước mỗi lần chuyển cấp.

Với học sinh lớp 5, sự chuẩn bị quan trọng là khả năng tự lập. Thầy Toàn cho rằng cha mẹ có thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ trong cuộc sống hằng ngày, để trẻ tự vệ sinh cá nhân, tự chuẩn bị sách vở mỗi ngày. Những kỹ năng tưởng đơn giản ấy sẽ giúp các em chủ động hơn khi bước vào môi trường THCS, nơi cách học và yêu cầu học tập đã thay đổi.

Còn với học sinh lớp 9, cha mẹ cần dành thời gian tìm hiểu kỹ năng lực, nguyện vọng, tâm lý và sở thích của con về nghề nghiệp cũng như chặng đường phía trước. Theo thầy Toàn, khi định hướng tương lai phù hợp với sở trường, năng lực và sở thích, trẻ sẽ có thêm hứng thú trong học tập, biến việc học thành niềm vui thay vì chỉ nhìn nó như một áp lực phải vượt qua.

"Điều quan trọng là phải giúp các em có một tâm thế vững vàng", thầy Toàn nhấn mạnh. Với học sinh lớp 5, đó là sự tự lập và khả năng thích nghi; với học sinh lớp 9, đó là sự hiểu mình và chủ động trước lựa chọn tương lai.

Chuyển cấp vì thế không dừng lại là câu chuyện của một đứa trẻ. Đó cũng là phép thử đối với cách cha mẹ đồng hành. Khi người lớn biết lùi lại đúng lúc, lắng nghe nhiều hơn và đặt kỳ vọng vừa sức, hành trình bước qua mỗi cánh cửa mới của con có thể bớt đi một phần áp lực.