Diễn đàn "Xin đừng đánh con!": Trang bị cho trẻ kiến thức an toàn và cách tìm kiếm sự trợ giúp

Bạo lực thường bắt đầu từ những biểu hiện nhỏ

Liên tiếp các vụ trẻ em bị bạo hành nghiêm trọng xảy ra tại Hà Nội và TPHCM thời gian gần đây đang gây phẫn nộ trong dư luận. Đây là lời cảnh báo rõ ràng về tình trạng mất an toàn của trẻ em ngay trong chính môi trường gia đình. Đặc biệt, vụ bé gái 4 tuổi ở Hà Nội tử vong sau thời gian dài bị mẹ ruột và cha dượng bạo hành khiến nhiều người bàng hoàng bởi sự tàn nhẫn của chính những người có trách nhiệm bảo vệ em.

Không chỉ tại Hà Nội, TPHCM cũng liên tiếp ghi nhận các vụ cha dượng, người tình của mẹ đánh đập, hành hạ trẻ nhỏ. Điểm chung của nhiều vụ việc là nạn nhân còn rất nhỏ, sống trong các gia đình có biến cố hôn nhân, xung đột kéo dài hoặc tái hôn, trong khi những dấu hiệu bất thường không được phát hiện, can thiệp kịp thời.

Từ thực tế này, ThS. Hoàng Quốc Lân, Chuyên gia tâm lý lâm sàng, Bệnh viện Đa khoa Phương Đông, nhận định, phần lớn cha mẹ đều có bản năng yêu thương con, không ai sinh ra đã muốn làm đau con mình.

"Nhưng trong một số trường hợp, những tổn thương tâm lý, sang chấn từ quá khứ, áp lực cuộc sống, sự mất kiểm soát cảm xúc hoặc những méo mó trong nhận thức có thể khiến người lớn dần mất khả năng đồng cảm với trẻ", ông nói.

Chuyên gia Quốc Lân cho rằng: "Nhiều hành vi bạo lực với trẻ bắt nguồn từ chính trải nghiệm sống của người lớn. Có những người từng lớn lên trong môi trường bị dạy dỗ bằng đòn roi nên mặc nhiên coi việc đánh mắng là cách giải quyết vấn đề. Bên cạnh đó, không ít người rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài do thất bại trong cuộc sống, cô đơn hoặc mâu thuẫn hôn nhân nhưng thiếu kỹ năng giải tỏa cảm xúc lành mạnh, từ đó trút sự bức bối lên đối tượng yếu thế nhất là trẻ nhỏ".

Điều đáng lo ngại là bạo lực thường không xuất hiện ngay bằng những hành vi nghiêm trọng, mà diễn tiến từ quát mắng, xúc phạm, đe dọa, đánh với lý do "dạy dỗ", rồi dần leo thang khi người lớn mất kiểm soát và không được phát hiện, ngăn chặn kịp thời, chuyên gia nói.

Liên quan vụ việc đau lòng vừa xảy ra tại Hà Nội, ông Lân nhận định có thể tồn tại yếu tố lệ thuộc về cảm xúc và lệ thuộc về sinh tồn trong mối quan hệ gia đình. Theo ông, sự phụ thuộc này khiến một số cá nhân dù nhận thấy dấu hiệu bất ổn hoặc bạo lực vẫn không đủ khả năng, điều kiện hay sự chủ động để lên tiếng, can thiệp hoặc rời khỏi môi trường độc hại.

Theo chuyên gia Hoàng Quốc Lân, sau những đổ vỡ hôn nhân hoặc trong hoàn cảnh cô đơn, nhiều người rơi vào trạng thái lệ thuộc cảm xúc đối với mối quan hệ mới vì sợ bị bỏ rơi. Họ dần xem đối phương như chỗ dựa duy nhất về tinh thần hoặc kinh tế, từ đó hình thành tâm lý e ngại, luôn phải dè chừng thái độ của người còn lại để duy trì cuộc sống và chăm sóc con cái.

Ông cho rằng, trong thực tế, không ít trường hợp cha mẹ từng lên tiếng bảo vệ con khi phát hiện bạo hành. Tuy nhiên, nếu mỗi lần phản ứng đều dẫn tới cãi vã, đe dọa hoặc nguy cơ bị bỏ rơi, họ dễ rơi vào trạng thái bất lực và lựa chọn im lặng để tránh xung đột leo thang.

Dưới góc độ nhận thức - hành vi, thạc sĩ Lân nhận định khi sống lâu trong môi trường độc hại, nhận thức của con người có thể bị thay đổi theo hướng tự hợp lý hóa tình huống. Nhiều người tự trấn an bằng suy nghĩ như "con chịu một chút rồi cũng qua", "nếu phản kháng mọi chuyện sẽ tệ hơn" hoặc "ít nhất con vẫn còn gia đình". Theo ông, đây là cơ chế tâm lý nhằm giảm bớt cảm giác sợ hãi và bất lực của bản thân.

Đối với trẻ em, những tổn thương kéo dài còn để lại hệ lụy tâm lý nghiêm trọng. ThS. Lân cho biết trong quá trình tham vấn, ông gặp nhiều trẻ dù bị bạo hành vẫn cho rằng "con ngoan thì mẹ sẽ thương lại" hoặc "tại con hư nên con bị đánh". Điều này cho thấy trẻ có xu hướng đổ lỗi cho chính mình thay vì nhận thức rằng bản thân đang bị xâm hại.

Theo ông, những trải nghiệm đó có thể khiến trẻ lớn lên với cảm giác mình không xứng đáng được yêu thương hoặc phải chấp nhận đau đớn để duy trì một mối quan hệ.

"Cha mẹ không cần hoàn hảo, nhưng ít nhất phải là nơi để con cảm thấy an toàn. Không áp lực tình cảm, hôn nhân hay kinh tế nào có thể trở thành lý do để trẻ em phải sống trong tổn thương và sợ hãi", Th.S Hoàng Quốc Lân nhấn mạnh.

Trang bị kỹ năng bảo vệ trẻ từ mầm non

Dưới góc nhìn rộng hơn, chia sẻ của ThS. Hoàng Quốc Lân không chỉ dừng lại ở một vụ việc cụ thể mà gợi ra ba vấn đề lớn mang tính hệ thống: Phòng ngừa bạo hành trẻ em, năng lực bảo vệ trẻ trong môi trường giáo dục và "khoảng trống" trong phát hiện sớm ở cộng đồng.

Trước hết là vấn đề phòng ngừa. Thực tế cho thấy các vụ bạo hành trẻ em thường không diễn ra đơn lẻ, mà có tính lặp lại và kéo dài. Điều này đặt ra yêu cầu phải chuyển trọng tâm từ "xử lý sau khi xảy ra" sang "ngăn chặn từ sớm". Phòng ngừa không chỉ là tuyên truyền mang tính phong trào, mà cần được tích hợp vào giáo dục chính khóa, bắt đầu từ bậc mầm non và tiểu học. Trẻ em không chỉ cần được dạy kiến thức học thuật, mà cần được học cách nhận diện nguy cơ, hiểu quyền được an toàn, và biết cách tìm kiếm sự trợ giúp.

Thứ hai là vai trò của nhà trường trong hệ thống bảo vệ trẻ em. Nhà trường không thể chỉ là nơi truyền đạt kiến thức, mà cần trở thành một "vành đai an toàn" cho học sinh. Điều này bao gồm việc xây dựng hệ thống tham vấn tâm lý học đường thực chất, có nhân sự được đào tạo bài bản, có quy trình tiếp nhận – can thiệp – chuyển tuyến rõ ràng. Quan trọng hơn, giáo viên, đặc biệt là giáo viên chủ nhiệm, cần được trang bị kỹ năng nhận diện dấu hiệu bất thường về tâm lý và hành vi của học sinh, thay vì chỉ tập trung vào kết quả học tập.

Thứ ba là vấn đề phát hiện sớm trong cộng đồng. Một thực tế khó khăn là nhiều trẻ bị bạo hành lại sống trong môi trường gia đình khép kín, thậm chí bị kiểm soát thông tin. Khi đó, hàng xóm, người thân, nhà trường và các tổ chức xã hội trở thành "tai mắt" quan trọng. Tuy nhiên, rào cản tâm lý như ngại can thiệp, sợ "đụng chạm gia đình người khác", hoặc thiếu hiểu biết về dấu hiệu bạo hành khiến nhiều trường hợp bị bỏ qua. Vì vậy, cần có cơ chế rõ ràng hơn để khuyến khích và bảo vệ người tố giác, đồng thời nâng cao năng lực nhận diện rủi ro cho cộng đồng.

Một điểm đáng chú ý khác là yếu tố sức khỏe tâm lý của người chăm sóc trẻ, đặc biệt là cha mẹ. Trong một số trường hợp, người gây bạo hành không hoàn toàn "cố ý ác", mà có thể đang gặp vấn đề về tâm lý, căng thẳng kéo dài hoặc rối loạn cảm xúc chưa được hỗ trợ. Điều này không nhằm giảm nhẹ trách nhiệm, mà cho thấy tính phức hợp của bạo hành trẻ em: nó không chỉ là hành vi cá nhân mà còn liên quan đến hệ sinh thái tâm lý - xã hội xung quanh người lớn.

Ông cho rằng đây là vấn đề liên quan nhiều đến giáo dục và nhận thức. "Trước hết, người lớn chúng ta cần có kiến thức, nhận thức và ý thức về việc bảo vệ trẻ em. Khi đó, những vấn đề này mới có thể được phòng ngừa hiệu quả hơn", ông Lân nhấn mạnh.

Theo ông, công tác phòng ngừa đóng vai trò then chốt. Việc tuyên truyền, giáo dục về kỹ năng bảo vệ bản thân cho trẻ cần được thực hiện từ sớm, như một chiến lược dài hạn.

Về trường hợp khi nhà trường hoặc những người xung quanh nghi ngờ trẻ bị bạo hành, ông Lân cho rằng cần có sự trao đổi ban đầu một cách nhẹ nhàng. Có thể làm việc với gia đình, bao gồm không chỉ cha mẹ mà cả ông bà hoặc người thân khác, để nắm bắt tình hình.

"Nếu là trong môi trường nhà trường thì sẽ cần trao đổi với gia đình trước, tập trung vào các vấn đề học tập, tâm lý của trẻ. Nếu việc tiếp cận khó khăn hoặc tình hình có dấu hiệu nghiêm trọng thì cần báo cho cơ quan chức năng hoặc các đơn vị xã hội để can thiệp", ông nói.

Với những trẻ nhỏ như trong các vụ việc gần đây (2–3 tuổi), ông cho rằng các em gần như không có khả năng phản kháng hay tự chia sẻ. Vì vậy, vai trò phát hiện thuộc về người lớn xung quanh.

Ở các trường hợp trẻ lớn hơn, ông nhấn mạnh vai trò quan trọng của giáo dục kỹ năng sống trong nhà trường. Hiện nay, học sinh thường chịu áp lực học tập lớn, trong khi kỹ năng tự bảo vệ và phòng tránh xâm hại còn hạn chế.

Từ đó có thể thấy, bảo vệ trẻ em không thể chỉ trông chờ vào một phía. Đó là sự phối hợp đồng thời giữa gia đình, nhà trường, y tế, công tác xã hội và pháp luật. Khi các mắt xích này vận hành rời rạc, trẻ em dễ rơi vào "khoảng trống bảo vệ". Ngược lại, nếu hệ thống được kết nối chặt chẽ, mỗi dấu hiệu nhỏ cũng có thể trở thành tín hiệu cảnh báo sớm để ngăn chặn bi kịch xảy ra.