Đổi mới hoạt động Công đoàn, nâng cao hiệu quả đại diện

Nền tảng từ 3 khâu đột phá nhiệm kỳ XIII

Nhìn lại nhiệm kỳ 2023 - 2028, Nghị quyết Đại hội XIII Công đoàn Việt Nam đã xác lập 3 khâu đột phá chiến lược: Đẩy mạnh đối thoại, thương lượng tập thể, trọng tâm là tiền lương, tiền thưởng, thời giờ làm việc, thời giờ nghỉ ngơi, an toàn vệ sinh lao động; tập trung phát triển đoàn viên, thành lập công đoàn cơ sở tại các doanh nghiệp ngoài khu vực nhà nước; xây dựng đội ngũ chủ tịch Công đoàn cơ sở đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ.

Báo cáo của Ban Chấp hành Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam khóa XIII trình Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam đã khẳng định những kết quả quan trọng. Hệ thống Công đoàn đã mở rộng diện bao phủ sang khu vực kinh tế ngoài nhà nước, kết nạp thêm hàng triệu lao động và phát triển mạng lưới cơ sở ở những địa bàn công nghiệp trọng điểm. Nhiều mô hình chăm lo mang đậm dấu ấn nhân văn như: "Tết Sum vầy", "Tháng Công nhân", "Mái ấm Công đoàn" cùng các gói phúc lợi đoàn viên tiếp tục được duy trì, phát huy giá trị thiết thực, sẻ chia kịp thời với công nhân trong những giai đoạn kinh tế biến động. 

Công đoàn đã tham gia tích cực, có trách nhiệm vào Hội đồng Tiền lương Quốc gia, góp tiếng nói quan trọng để điều chỉnh mức lương tối thiểu vùng, đồng thời đóng góp sâu sắc vào quá trình hoàn thiện hệ thống chính sách, pháp luật về lao động, bảo hiểm xã hội, nhà ở công nhân.

Song song đó, hoạt động đối thoại và thương lượng tập thể đã ghi nhận những bước tiến quan trọng. Nhiều bản thỏa ước lao động tập thể tại các doanh nghiệp lớn đã thương lượng thành công những điều khoản có lợi hơn luật định cho người lao động, từ bữa ăn ca bảo đảm dinh dưỡng, các khoản hỗ trợ nuôi con nhỏ, đến chế độ phúc lợi dịp lễ, Tết. Những nỗ lực ấy minh chứng cho tinh thần trách nhiệm, sự tận tụy của đội ngũ cán bộ Công đoàn các cấp trong việc đồng hành cùng doanh nghiệp và người lao động vượt qua khó khăn.

Nhận diện những rào cản và thách thức 

Bên cạnh những kết quả đạt được, sự chuyển động nhanh chóng của thực tiễn quan hệ lao động đang đặt ra những "bài toán" mới, đòi hỏi phải nhìn nhận một cách toàn diện và sâu sắc.

Trước hết, hiệu quả của công tác đối thoại, thương lượng tập thể vẫn chưa đồng đều giữa các khu vực kinh tế và các địa phương. Không ít bản thỏa ước lao động tập thể còn mang tính hình thức, nội dung cơ bản dừng lại ở việc viện dẫn, sao chép lại các quy định bắt buộc của Bộ luật Lao động mà chưa đi sâu vào những vấn đề có tính bản chất như cấu trúc tiền lương, nâng cao năng suất gắn liền với cải thiện thu nhập hay giảm giờ làm việc tiêu chuẩn. Một số cuộc đối thoại tại nơi làm việc còn nặng tính phổ biến, thông báo một chiều từ phía người sử dụng lao động hơn là quá trình thương lượng bình đẳng, thực chất.

Nguyên nhân sâu xa của tình trạng này gắn liền với vị thế thực tế của cán bộ công đoàn cơ sở tại các doanh nghiệp ngoài khu vực nhà nước. Mặc dù khâu đột phá về nâng cao năng lực chủ tịch công đoàn cơ sở đã được triển khai nhưng cơ chế vận hành hiện nay vẫn đặt người cán bộ công đoàn vào thế lưỡng nan: Vừa hưởng lương, chịu sự phân công, đánh giá công việc của người sử dụng lao động, vừa gánh vác trách nhiệm đại diện bảo vệ quyền lợi tập thể người lao động. Khi xảy ra xung đột lợi ích hoặc tranh chấp lao động, sự ràng buộc về quan hệ kinh tế và việc làm cá nhân khiến cán bộ công đoàn cơ sở gặp khó khăn khi lên tiếng bảo vệ người lao động nếu thiếu sự hỗ trợ trực tiếp, kịp thời từ công đoàn cấp trên.

Cùng với đó, bối cảnh hội nhập quốc tế với việc thực thi các cam kết tiêu chuẩn lao động quốc tế, sự ra đời của các tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp không thuộc hệ thống Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam đặt ra yêu cầu mới đối với tổ chức Công đoàn. Trong khi đó, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo và kinh tế nền tảng đang làm thay đổi sâu sắc cơ cấu và phương thức tổ chức thị trường lao động. Các hình thức việc làm ngày càng đa dạng, linh hoạt, kéo theo những rủi ro mới về an sinh xã hội, an toàn lao động và duy trì việc làm ổn định cho người lao động.

Trước những yêu cầu đó, tại Đại hội XIV Công đoàn Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh: Công đoàn không thể mạnh nếu xa công nhân; không thể hấp dẫn nếu người lao động không thấy quyền lợi của mình được bảo vệ tốt hơn và không thể hiện đại nếu vẫn chủ yếu hoạt động bằng giấy tờ, hội họp và khẩu hiệu. 

Thông điệp này không chỉ khẳng định yêu cầu đổi mới phương thức hoạt động mà còn đặt ra yêu cầu cụ thể đối với tổ chức Công đoàn: Khắc phục triệt để tình trạng hành chính hóa, hướng trọng tâm về cơ sở, bảo đảm mọi hoạt động đều xuất phát từ nhu cầu thiết thân của người lao động.

Lấy đoàn viên, người lao động làm trung tâm

Nâng cao hiệu quả đại diện, chăm lo, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động đòi hỏi tổ chức Công đoàn phải tiếp tục đổi mới nội dung, phương thức hoạt động, tập trung vào những nội dung sau:

Một là, lấy đoàn viên, người lao động làm trung tâm, lấy hiệu quả bảo vệ quyền lợi của người lao động làm thước đo hoạt động. Mọi chương trình, kế hoạch, đề án của các cấp Công đoàn cần trả lời được câu hỏi: Người lao động được thụ hưởng gì? Quyền lợi nào được bảo vệ? Khó khăn nào được tháo gỡ và tiếng nói nào được lắng nghe? 

Hiệu quả hoạt động không chỉ đo đếm bằng số lượng báo cáo, hội nghị được tổ chức, mà phải được đánh giá qua sự hài lòng của người lao động, chất lượng thỏa ước lao động tập thể và số vụ việc bảo vệ thành công quyền lợi chính đáng của đoàn viên. Ở đâu có công nhân, ở đó có tổ chức Công đoàn; ở đâu quyền lợi hợp pháp bị ảnh hưởng, ở đó công đoàn phải kịp thời lên tiếng và đồng hành.

Hai là, nâng cao chất lượng thương lượng tập thể theo hướng chuyên nghiệp hóa và dựa trên dữ liệu. Công đoàn cấp trên trực tiếp cần đóng vai trò là điểm tựa, hỗ trợ, cung cấp thông tin, tổ chức trang bị kỹ năng cho cán bộ công đoàn cơ sở trong quá trình thương lượng. Mục tiêu là tìm kiếm sự hài hòa giữa lợi ích của doanh nghiệp với yêu cầu bảo đảm tiền lương, điều kiện làm việc và an toàn lao động của người lao động.

Ba là, hoàn thiện cơ chế bảo vệ và hỗ trợ cán bộ Công đoàn cơ sở. Cần tăng cường vai trò đại diện trực tiếp của Công đoàn cấp trên trong các cuộc đối thoại, thương lượng phức tạp hoặc khi phát sinh tranh chấp lao động, giúp cán bộ Công đoàn cơ sở có thêm cơ sở pháp lý và sự hỗ trợ cần thiết. Đồng thời, các cấp Công đoàn cần chuyên nghiệp hóa hệ thống tư vấn pháp luật, nâng cao năng lực tranh tụng tại tòa án, chủ động tiếp nhận ủy quyền để tham gia bảo vệ quyền lợi của người lao động trong các vụ việc liên quan đến nợ bảo hiểm xã hội, cắt giảm lao động không đúng quy định.

Bốn là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ để mở rộng khả năng kết nối và nâng cao hiệu quả phục vụ người lao động. Chuyển đổi số cần hướng vào việc xây dựng các kênh tương tác trực tuyến thông suốt, bảo mật, cho phép người lao động dễ dàng phản ánh tâm tư, nguyện vọng, kiến nghị về điều kiện lao động, tiền lương hay an toàn vệ sinh lao động. Thông tin thời gian thực từ cơ sở sẽ giúp các cấp Công đoàn dự báo sớm tình hình, tham mưu xử lý kịp thời các bất đồng, ngăn ngừa tranh chấp lao động bùng phát, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ công tác tham mưu chính sách.

Lấy nâng cao hiệu quả đại diện, chăm lo, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động làm trọng tâm chính là cách để Công đoàn Việt Nam kế thừa thành quả của các nhiệm kỳ trước, đồng thời thích ứng với những biến đổi của thị trường lao động và yêu cầu trong tình hình mới.

Khi quyền lợi hợp pháp của người lao động được bảo vệ, khi tiếng nói của đoàn viên, người lao động được lắng nghe, niềm tin của người lao động đối với tổ chức Công đoàn sẽ được củng cố. Đó cũng là cơ sở để Công đoàn tiếp tục khẳng định vai trò đại diện, chỗ dựa tin cậy của người lao động, là cầu nối bền chặt giữa Đảng, Nhà nước với giai cấp công nhân.