Dựng lại "bản đồ ký ức" để đưa các Anh hùng liệt sĩ trở về

Hành trình từ trái tim người ở lại

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, đất nước đã thay da đổi thịt với những công trình cao sừng sững và những mảng xanh đô thị yên bình. Thế nhưng, dưới lòng đất ẩm của những công viên, sân bay, hay những khoảng trống đô thị, vẫn còn đó những người con đã ngã xuống vì độc lập, tự do nhưng chưa thể được người thân đón trở về nhà.

Đối với KTS Nguyễn Xuân Thắng, thành viên Tổ giúp việc cho Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà trong "Chiến dịch 500 ngày đêm" của Ban Chỉ đạo 515 quốc gia, nỗi đau ấy chưa bao giờ là câu chuyện của quá khứ. Gia đình ông cũng có người cậu ruột hy sinh trong chiến tranh, trải qua bao năm tháng tìm kiếm vẫn chưa thấy phần mộ.

"Bản thân cá nhân tôi cũng là thân nhân liệt sĩ, nhà có cậu ruột hy sinh nhưng tìm mãi đến nay vẫn chưa được. Việc tìm kiếm này trước hết xuất phát từ tính nhân đạo, sau đó là trách nhiệm của người ở lại", Kiến trúc sư Nguyễn Xuân Thắng bộc bạch.

Chính nỗi niềm đau đáu của một thân nhân liệt sĩ đã trở thành "ngọn lửa" bền bỉ, thôi thúc ông bước vào một hành trình thầm lặng nhưng đầy thiêng liêng. Đó là, đi tìm đồng đội cho cậu và tìm lại tên tuổi cho hàng trăm, hàng ngàn liệt sĩ khác còn nằm lại trên dải đất miền Nam.

Là một kiến trúc sư, công việc thường ngày của ông Thắng là dùng tư duy không gian để kiến tạo những công trình cho tương lai. Nhưng trong hành trình nghĩa tình này, ông lại lội ngược dòng lịch sử, dùng chính chuyên môn toán học, địa lý và kiến trúc của mình để dựng lại quá khứ. Bằng việc sưu tầm, xử lý hàng vạn bức ảnh chiến tranh, không ảnh quân sự cũ đối soát với bản đồ thực địa ngày nay, ông đã từng bước định vị, giúp cơ quan chức năng quy tập được hàng trăm mộ liệt sĩ ở sân bay Biên Hòa vào năm 2017, và giờ đây là cuộc tìm kiếm quy mô tại Công viên Lê Thị Riêng, TPHCM.

8 năm ròng rã giải mã bức ảnh 58 năm trước

Câu chuyện tìm kiếm mộ liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng, nơi xưa kia là nghĩa địa Chí Hòa, Chợ Quán, là một minh chứng cho sự kiên trì bền bỉ đến kinh ngạc của KTS Nguyễn Xuân Thắng và các cộng sự. Cuộc truy vết lịch sử này đã kéo dài gần 8 năm, từ tháng 11/2018 đến tháng 5/2026, bắt đầu từ một manh mối vô cùng mơ hồ trên không gian mạng.

Cuối năm 2018, ông Thắng tình cờ tìm thấy một bức ảnh đen trắng chụp cảnh một đứa trẻ đứng bên cạnh hố chôn tập thể nhiều thi thể trong chiến tranh. Bức ảnh hoàn toàn không có chú thích, không cột mốc, không có bất kỳ thông tin nào để xác định địa điểm. Bằng trực giác của một thân nhân liệt sĩ và sự nhạy bén của một kiến trúc sư, ông tin rằng đây là nơi nằm lại của các chiến sĩ và đồng bào đã ngã xuống trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Nhưng làm sao để tìm ra tọa độ chính xác của một bức ảnh không lời giữa hàng triệu địa điểm trên dải đất miền Nam?

Nhiều năm trôi qua, nhóm nghiên cứu của ông Thắng không bỏ cuộc. Họ kiên trì rà soát, đối chiếu và cuối cùng tìm thấy bức ảnh thứ hai chụp một người đàn ông cầm chai thuốc sát trùng đứng trong nghĩa địa. Điểm mấu chốt nằm ở hậu cảnh, đó là một dãy nhà dân và bóng dáng của một tháp nước cổ.

Trải qua quá trình rà soát thực địa nghiêm ngặt, ông Thắng đã định vị được chiếc tháp nước ấy nằm trong nhà thờ Thánh Bường ở phường Hòa Hưng, quận 10 ngày nay. Khoảng cách từ tháp nước đến vị trí chụp ảnh chừng 300 mét, hoàn toàn trùng khớp với khu vực nghĩa địa Chí Hòa, Chợ Quán cũ, nay là Công viên Lê Thị Riêng.

Mọi nghi ngờ được xóa sạch khi nhóm tiếp tục tìm thấy bức ảnh thứ 3, một bức ảnh màu của Hãng thông tấn AP chụp ngày 12/2/1968, ghi rõ chú thích: Các nhân công đang chôn cất liệt sĩ và đồng bào tại "rãnh mộ thứ 3" của nghĩa trang.

Từ những không ảnh chụp từ máy bay quân sự thời chiến và kỹ thuật xử lý chồng ghép bản đồ hiện đại, nhóm của KTS Nguyễn Xuân Thắng đã xác định, tại khu vực Công viên Lê Thị Riêng có ít nhất 5 rãnh mộ tập thể, là nơi an táng của khoảng 900 liệt sĩ và đồng bào hy sinh năm 1968.

Bước ngoặt mới từ dữ liệu và công nghệ

Khác với những đợt tìm kiếm diện rộng trước đây vốn dựa nhiều vào phương pháp thủ công hoặc thông tin truyền miệng thiếu chính xác, công tác quy tập hiện nay được nâng tầm nhờ khoa học dữ liệu. Tại hội thảo xác minh thông tin do Ban Chỉ đạo 515 quốc gia tổ chức, đại tá Bùi Yên Tĩnh, Phó Cục trưởng Cục Tác chiến Bộ Tổng Tham mưu, Bộ Quốc phòng, đã đánh giá rất cao phương pháp tiếp cận của nhóm KTS Nguyễn Xuân Thắng. Đó là sự nghiên cứu công phu, chặt chẽ, có độ tin cậy rất cao về mặt xử lý thông tin kỹ thuật và bản đồ không ảnh.

KTS Nguyễn Xuân Thắng chia sẻ, thời điểm năm 2017 khi tìm kiếm tại sân bay Tân Sơn Nhất, chúng ta chủ yếu có các bức ảnh rời rạc nên việc tìm kiếm được thực hiện bằng phương pháp đào diện rộng là chính.

"Phương pháp lúc đó chưa hoàn chỉnh, việc tìm kiếm vẫn mang tính đào diện rộng là chính, chưa được như bây giờ. Mặc dù có thu được kết quả nhưng không được như mong muốn", KTS Thắng nhớ lại.

Giờ đây, với công nghệ hiện đại, nhóm nghiên cứu có thể chủ động chồng ghép không ảnh xưa và nay, đối soát các công trình biến đổi theo thời gian, đưa ra vị trí nghi ngờ với độ chính xác cực kỳ cao, hạn chế tối đa việc làm xáo trộn cuộc sống người dân hay các hoạt động công cộng xung quanh khu vực tìm kiếm.

"Hiện tại chúng ta có thể chủ động được nhiều hơn trong xử lý ảnh, đối soát với các đối tượng, đưa ra các cái dấu vết nghi ngờ, đưa ra các vị trí tìm kiếm với độ chính xác rất cao. Có thể những chỗ nào còn trống thì sẽ ưu tiên tìm kiếm trước, còn những nơi có thể bị công trình xâm lấn thì phải có những bước thăm dò khác", KTS Thắng nhấn mạnh thêm.

Hàng chục bộ hài cốt cùng vô số di vật như bút mực, chiếc lược, cặp nhẫn cưới hay mẩu giấy quyết định công tác đã hoen màu thời gian bước đầu được phát hiện. Trong số đó, những mảnh di vật tưởng chừng nhỏ bé như giấy công tác của liệt sĩ Huỳnh Văn Quên hay những vật dụng cá nhân còn vẹn nguyên đã nghẹn ngào mở ra manh mối vô giá để kết nối các anh trở về với người thân. Đó chính là minh chứng sống động cho tính chính xác của khoa học và sự tận tâm của những người ở lại.

Cuộc chạy đua khốc liệt với thời gian

"Chiến dịch 500 ngày đêm" đang đi vào giai đoạn nước rút. Dù công tác khai quật tại thực địa đã đạt được những kết quả cụ thể nhưng đối với những người làm nhiệm vụ như KTS Nguyễn Xuân Thắng cùng cán bộ, chiến sĩ Bộ Tư lệnh TP.HCM, mỗi ngày trôi qua vẫn là một cuộc chạy đua nghẹt thở với thời gian.

"Chiến tranh đã kết thúc hơn 50 năm nhưng đối với những gia đình có người thân chưa trở về thì cuộc chiến đó vẫn chưa thực sự kết thúc", câu nói của một cựu binh Mỹ từng giúp ông Thắng tìm kiếm mộ tập thể ở sân bay Biên Hòa luôn xoáy sâu vào tâm can những người làm công tác quy tập.

Nói về điều xót xa nhất, ông Thắng bộc bạch: "Tôi nhận định cha mẹ liệt sĩ thì chắc mất gần hết rồi, chỉ còn một số ít thôi. Vợ liệt sĩ thì cũng cao tuổi... Giả sử như quy tập về nghĩa trang không đủ tên tuổi thì gọi là vô danh, cũng là có nơi an nghỉ. Chứ nghĩ cảnh các chú, các bác nằm chỗ này chỗ kia đau xót lắm".

Thời gian không chờ đợi một ai. Những người mẹ, người vợ liệt sĩ nay đều đã ở tuổi "xưa nay hiếm", có người đã vĩnh viễn đi xa trước khi đón người thân trở về. Các nhân chứng trực tiếp của sự kiện năm 1968 cũng ngày một thưa vắng, trí nhớ mòn dần theo năm tháng.

Chính vì vậy, mỗi cuộc điện thoại gọi đến đường dây nóng tiếp nhận thông tin, dù là lúc nửa đêm, đều được ghi lại cẩn thận bằng một "mệnh lệnh từ trái tim". Mỗi di vật được tìm thấy hay mỗi kết quả cất bốc tại thực địa lúc này đều mang giá trị vô giá, rút ngắn hành trình đưa các anh về với gia đình.

Hành trình vẽ lại "bản đồ ký ức" của KTS Nguyễn Xuân Thắng cùng các cộng sự và các lực lượng chức năng vẫn đang tiếp diễn bền bỉ. Những rãnh mộ tập thể tại Lê Thị Riêng, Tân Sơn Nhất hay nhiều tọa độ khác trên dải đất phía Nam đang tiếp tục mở ra từ lòng đất, được sưởi ấm bằng ngọn lửa nghĩa tình sâu nặng. Để những người anh hùng chưa được gọi tên từng ngã xuống năm xưa sớm được thanh thản trở về trong vòng tay ấm áp của Tổ quốc và Nhân dân.