Gia tăng tình trạng bị “bệnh người già trước khi già”

Lão hóa tim mạch ở tuổi trung niên

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bệnh tim mạch hiện là nguyên nhân tử vong hàng đầu toàn cầu, cướp đi khoảng 20 triệu sinh mạng mỗi năm. Tại Việt Nam, bệnh tim mạch cũng đứng đầu trong các nguyên nhân gây tử vong, chiếm gần 40% tổng số ca tử vong hằng năm. Đáng chú ý, xu hướng trẻ hóa đang ngày càng rõ rệt. Không ít bệnh viện tuyến trung ương ghi nhận tỷ lệ bệnh nhân nhồi máu cơ tim, can thiệp mạch vành ở độ tuổi dưới 50 gia tăng trong những năm gần đây; thậm chí có những trường hợp mới ngoài 30 tuổi.

Thực tế lâm sàng cho thấy, nhiều bệnh nhân 40-50 tuổi nhập viện trong tình trạng đột quỵ hoặc hội chứng vành cấp mà trước đó chưa từng được chẩn đoán bệnh tim mạch. Họ vẫn đi làm đều đặn, vẫn tham gia các hoạt động xã hội, cho đến khi một cơn đau ngực dữ dội hoặc tình trạng méo miệng, yếu liệt tay chân bất ngờ ập đến. Điều đáng nói là phần lớn trong số này đều có sẵn các yếu tố nguy cơ nhưng không được kiểm soát tốt, hoặc chưa từng đi tầm soát.

Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, Thành viên Hội Mạch máu Việt Nam, cho rằng khái niệm "già trước khi già" không mang tính hình tượng mà phản ánh đúng một thực trạng đáng lo ngại. Hệ tim mạch của nhiều người trung niên hiện nay đang "lão hóa" nhanh hơn tuổi thật do sự tích lũy kéo dài của các yếu tố nguy cơ. "Chúng tôi gặp không ít bệnh nhân mới 45-50 tuổi nhưng mạch vành đã hẹp nặng, xơ vữa lan tỏa. Quá trình này không diễn ra trong vài tháng mà âm thầm nhiều năm, từ khi họ còn rất trẻ", bác sĩ Mạnh chia sẻ.

Phân tích nguyên nhân, giới chuyên môn cho rằng áp lực công việc kéo dài là một yếu tố quan trọng. Ở độ tuổi 40-50, nhiều người giữ vị trí quản lý, điều hành hoặc là trụ cột kinh tế gia đình. Áp lực về doanh số, trách nhiệm tài chính, cạnh tranh nghề nghiệp khiến họ thường xuyên rơi vào trạng thái căng thẳng. Stress mạn tính làm tăng hoạt tính của hệ thần kinh giao cảm, thúc đẩy tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim, đồng thời ảnh hưởng tiêu cực đến chuyển hóa đường và mỡ trong cơ thể. Khi tình trạng này kéo dài mà không được điều chỉnh, nguy cơ xơ vữa động mạch và biến cố tim mạch tăng lên đáng kể. Bên cạnh đó, stress mất ngủ kéo dài còn làm suy giảm hệ miễn dịch, tăng nguy cơ viêm nội mạch dẫn đến tăng nguy cơ xơ vữa, tắc mạch, đột quỵ hơn.

Song song với đó là lối sống ít vận động - hệ quả của mô hình làm việc văn phòng, phụ thuộc máy tính và thiết bị điện tử. Nhiều người ngồi liên tục 8-10 tiếng mỗi ngày, ít có thời gian tập thể dục. Thiếu vận động khiến quá trình chuyển hóa năng lượng bị đình trệ, dẫn đến tăng cân, béo phì, rối loạn lipid máu và đề kháng insulin. Đây đều là những yếu tố nguy cơ chính của bệnh tim mạch và đái tháo đường type 2. Theo các khuyến cáo quốc tế, người trưởng thành nên duy trì ít nhất 150 phút hoạt động thể lực mức độ trung bình mỗi tuần, song thực tế không phải ai cũng đáp ứng được khuyến nghị này.

Chế độ ăn uống cũng góp phần quan trọng vào quá trình "lão hóa sớm" của cơ thể. Thói quen sử dụng nhiều thực phẩm chế biến sẵn, giàu muối, đường và chất béo bão hòa làm gia tăng tình trạng tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu. Việt Nam hiện vẫn nằm trong nhóm quốc gia có mức tiêu thụ muối cao so với khuyến cáo của WHO. Lượng muối dư thừa kéo dài không chỉ làm tăng huyết áp mà còn thúc đẩy tổn thương thành mạch, tạo điều kiện cho mảng xơ vữa hình thành và phát triển.

Bên cạnh đó, tỷ lệ hút thuốc lá và sử dụng rượu bia ở nam giới trung niên vẫn ở mức cao. Thuốc lá làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu, tăng nguy cơ hình thành cục máu đông và co thắt mạch vành. Rượu bia, nếu sử dụng quá mức, gây rối loạn nhịp tim, tăng huyết áp và ảnh hưởng đến chức năng gan, từ đó gián tiếp tác động đến chuyển hóa lipid. Khi nhiều yếu tố nguy cơ cùng tồn tại, nguy cơ biến cố tim mạch không chỉ cộng gộp mà còn có thể nhân lên.

Phòng bệnh từ sớm

Theo bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, nhiều người nghĩ rằng mình còn trẻ, chưa đến tuổi nghỉ hưu thì khó có thể mắc bệnh nặng. Họ chỉ đi khám khi đã xuất hiện triệu chứng rõ rệt. Trong khi đó, xơ vữa động mạch và tăng huyết áp thường diễn tiến âm thầm, không biểu hiện rầm rộ ở giai đoạn đầu. Chính sự chủ quan này khiến không ít trường hợp bỏ lỡ "thời điểm vàng" để can thiệp sớm.

Trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm gia tăng, vai trò của y tế dự phòng và khám sức khỏe định kỳ ngày càng được nhấn mạnh. Việt Nam đã và đang triển khai nhiều chính sách nhằm tăng cường quản lý bệnh mạn tính tại cộng đồng, lập hồ sơ sức khỏe điện tử và mở rộng tiếp cận dịch vụ sàng lọc. Định hướng trong những năm tới là nâng cao tỷ lệ người dân được khám sức khỏe định kỳ hằng năm, phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu để quản lý lâu dài.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa chính sách và thực tế vẫn tồn tại. Không phải tất cả người dân đều có thói quen khám sức khỏe định kỳ, đặc biệt là nhóm lao động tự do hoặc người làm việc trong khu vực phi chính thức. Một số người e ngại chi phí, số khác cho rằng nếu chưa có triệu chứng thì chưa cần đi khám. Trong khi đó, chi phí điều trị biến chứng như đột quỵ, suy tim, nhồi máu cơ tim thường cao gấp nhiều lần so với chi phí tầm soát và quản lý sớm.

Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh khuyến nghị, người từ 40 tuổi trở lên nên chủ động kiểm tra huyết áp, đường huyết, mỡ máu định kỳ; duy trì cân nặng hợp lý, bỏ thuốc lá và hạn chế rượu bia. Bên cạnh đó, người dân cũng nên tăng vận động thể chất, đi bộ nhiều hơn, chọn 1 môn thể thao yêu thích vận động hàng ngày từ 30 phút - 1 tiếng giúp nâng cao sức khoẻ, thư giãn giảm stress, kích hoạt hệ miễn dịch, tăng nhạy cảm với insulin giúp kiểm soát đường huyết, cân nặng, huyết áp.

Với những người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm, việc tầm soát cần được thực hiện sớm và thường xuyên hơn theo tư vấn của bác sĩ. Ông nhấn mạnh rằng thay đổi lối sống vẫn là nền tảng quan trọng nhất, bởi thuốc men chỉ phát huy hiệu quả khi người bệnh đồng hành với chế độ sinh hoạt khoa học.