Giá trị không thể thay thế của hội họa trong thời đại “lướt - chạm”

Khi hội họa không còn "độc tôn"

Kỷ nguyên số đã làm thay đổi căn bản cách con người tiếp cận và tiêu thụ hình ảnh. Mạng xã hội, các nền tảng số cùng sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo khiến việc tạo ra hình ảnh trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Chỉ với vài thao tác, hàng nghìn hình ảnh có thể được sản xuất, chia sẻ và lan truyền rộng rãi trong thời gian ngắn.

Trong dòng chảy ấy, công chúng hình thành thói quen "xem nhanh - lướt nhanh - quên nhanh". Hình ảnh xuất hiện dồn dập, tác động mạnh vào thị giác nhưng lại hiếm khi để lại dư âm dài lâu. Hội họa, với đặc trưng thủ công và nhịp sáng tác chậm, vì thế không còn giữ vị thế trung tâm "độc tôn" trong đời sống thị giác như ở các giai đoạn trước.

Tuy nhiên, sự thay đổi ấy không đồng nghĩa với việc hội họa đánh mất giá trị. Trái lại, trong bối cảnh hình ảnh kỹ thuật số ngày càng trơn tru, hoàn hảo và tức thời, hội họa lại bộc lộ vai trò như một không gian đối trọng cần thiết.

Theo họa sĩ Lily Lai, khi hình ảnh số chiếm lĩnh đời sống bằng tốc độ và hiệu ứng, tranh vẽ lại mở ra một nhịp cảm xúc khác - chậm rãi, lặng lẽ và đòi hỏi sự hiện diện thực sự của người xem. Mỗi bức tranh không "đánh úp" thị giác, mà kiên nhẫn chờ người xem dừng lại, quan sát và đối thoại.

Ở vị trí này, hội họa không còn mang nhiệm vụ mô tả thế giới một cách vật lý hay cạnh tranh với công nghệ trong việc tái hiện hiện thực. Thứ mà tranh vẽ lưu giữ là những rung động tinh thần: Dấu vết của thời gian, của lao động thủ công, của những lớp cảm xúc được bồi đắp chậm rãi qua từng nét cọ, từng lớp màu.

Người xem, khi đứng trước tranh, không chỉ nhìn thấy hình ảnh, mà còn cảm nhận được nhịp thở của người nghệ sĩ, sự kiên nhẫn và cả những sai sót mang tính nhân bản - điều mà công nghệ khó có thể sao chép trọn vẹn.

Thói quen tiếp nhận nhanh của công chúng cũng đặt nghệ sĩ trước những thách thức rõ rệt. Trong môi trường mạng xã hội, nơi lượt thích, lượt chia sẻ và mức độ lan truyền trở thành thước đo phổ biến, không ít nghệ sĩ buộc phải cân nhắc giữa 2 con đường: Điều chỉnh sáng tác để gây ấn tượng tức thì, hoặc chấp nhận đi chậm, ít ồn ào hơn.

Theo Lily Lai, trong giới nghệ sĩ hiện nay tồn tại song song 2 xu hướng. Một xu hướng tìm cách tạo ra những tác phẩm "giật gân" về mặt thị giác, dễ lan truyền trên không gian mạng. Xu hướng còn lại hướng đến những tác phẩm nhiều lớp, đòi hỏi người xem phải đến gần, phải dành thời gian quan sát thì mới cảm nhận được hết chiều sâu.

Ở tuổi 28, cô coi mỗi bức tranh là một "đứa con tinh thần", được nuôi dưỡng bằng thời gian, sự lắng nghe và đối thoại trong suốt quá trình sáng tác.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo có thể tạo ra hình ảnh đẹp chỉ trong vài giây, một bức tranh vẽ tay kéo dài hàng tháng, thậm chí hàng năm, bỗng trở thành một dạng "xa xỉ phẩm tinh thần". Bởi trong đó không chỉ có hình ảnh, mà còn chứa đựng thời gian - thứ tài sản ngày càng khan hiếm trong đời sống hiện đại.

Chính những nhọc nhằn của lao động thủ công, những lớp màu chồng xếp, những sai lệch không hoàn hảo lại tạo nên linh hồn cho tác phẩm. Đó là thứ giá trị không dễ bị thay thế, dù công nghệ ngày càng phát triển.

Nuôi dưỡng thói quen “xem chậm”

Từ góc độ quản lý và đào tạo, họa sĩ Nguyễn Trường Linh - Trưởng khoa Mỹ thuật ứng dụng, Trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội - cho rằng hội họa truyền thống trong đời sống văn hóa, nghệ thuật đương đại đang tồn tại như một đối trọng cần thiết trước sự dồn dập của hình ảnh số.

Khi thông tin và hình ảnh tràn ngập, nếu con người không có sự chọn lọc, quan sát và suy ngẫm, rất dễ bị cuốn theo dòng chảy bề mặt. Hội họa vì thế trở thành không gian giúp con người lắng lại, chiêm nghiệm và kết nối sâu hơn với cảm xúc, ký ức và các giá trị thẩm mỹ bền vững.

Thói quen xem nhanh, lướt nhanh không chỉ tác động đến công chúng, mà còn đặt ra những thách thức rõ rệt đối với nghệ sĩ. Trong môi trường mạng xã hội, nơi lượt thích, lượt chia sẻ trở thành thước đo phổ biến, không ít nghệ sĩ buộc phải đứng trước lựa chọn: Hoặc điều chỉnh sáng tác để gây ấn tượng tức thì, hoặc chấp nhận đi con đường chậm hơn, ít ồn ào hơn.

Các tác phẩm về phụ nữ được thể hiện trên chất liệu sơn mài vẽ bằng sơn ta truyền thống

Trước sự cạnh tranh của các loại hình thị giác mới, vai trò của cơ quan quản lý không chỉ dừng ở việc bảo tồn, mà còn cần chủ động "kích hoạt" giá trị của hội họa trong bối cảnh mới. Theo họa sĩ Nguyễn Trường Linh, điều này bao gồm việc xây dựng chính sách hỗ trợ sáng tác, triển lãm, sưu tập; tạo điều kiện để nghệ sĩ tiếp cận công chúng thông qua các thiết chế văn hóa, bảo tàng, không gian nghệ thuật công cộng.

Bên cạnh đó, việc định hướng thẩm mỹ và khuyến khích những sáng tác có chiều sâu tư tưởng, phản ánh đời sống đương đại cũng là yếu tố then chốt để hội họa không bị cô lập, mà tiếp tục đối thoại với xã hội hôm nay. Hội họa không thể đứng ngoài dòng chảy thời đại, nhưng cũng không nên bị hòa tan trong đó.

Trong kỷ nguyên hình ảnh nhanh, khi con người ngày càng mệt mỏi vì tốc độ, chính sự chậm rãi, sâu sắc và nhân bản của hội họa trở thành giá trị không thể thay thế.