Giải bài toán chuyển đổi số thư viện

Giải pháp cho thư viện cơ sở và trường học

Phát biểu tại hội thảo, PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TPHCM, nhấn mạnh: Chuyển đổi số thư viện không đơn thuần là việc số hóa tài liệu hay mua sắm phần mềm, mà là sự thay đổi toàn diện trong cách tổ chức, quản lý và quản trị nguồn lực thông tin.

Thực tế hiện nay, các thư viện trường học và cấp phường, xã đang đối mặt với hàng loạt rào cản lớn như thiếu hụt vốn đầu tư, hạn chế về chuyên môn nghiệp vụ hay nguy cơ vi phạm bản quyền cao. Dù nhu cầu đọc và tiếp cận tri thức của học sinh, người dân là rất lớn, phần lớn các đơn vị cơ sở vẫn không đủ nguồn lực để tự xây dựng một không gian thư viện số riêng lẻ.

Trước thực trạng đó, mô hình thư viện số dùng chung được xem là lời giải phù hợp, giúp giải bài toán "chia sẻ nhưng vẫn tự chủ". Các thư viện liên kết tham gia một nền tảng công nghệ chung nhưng vẫn duy trì không gian dữ liệu, quyền quản trị và bản sắc riêng của mình.

Chia sẻ rõ hơn về giải pháp này, ông Nguyễn Anh Dũng, Nhà sáng lập Thư viện Số Việt Nam (ViLIB), cho biết: "Cốt lõi của thư viện số dùng chung không phải là gom tất cả vào một kho tập trung, mà là tổ chức nguồn lực của nhiều thư viện thành một mạng lưới liên thông. Nền tảng ViLIB cung cấp hạ tầng dùng chung giúp các địa phương, trường học vận hành thư viện đơn giản, tiết kiệm và được bảo hộ đầy đủ về mặt pháp lý tài nguyên".

Tháo gỡ "nút thắt" pháp lý và bản quyền

Bên cạnh giải pháp công nghệ, bài toán bản quyền trong kỷ nguyên số cũng là vấn đề tâm điểm được các chuyên gia mổ xẻ. Việc đưa một tài liệu lên môi trường số không đồng nghĩa với việc mặc nhiên có quyền phổ biến rộng rãi. Nếu không giải quyết dứt điểm rào cản pháp lý, các thư viện sẽ rất rụt rè trong việc chia sẻ tài nguyên cho cộng đồng.

Phân tích sâu về khía cạnh này, ThS.NCS Ngô Nguyễn Cảnh (Thư viện Trường ĐH Luật TPHCM) cho rằng Việt Nam cần nhanh chóng hoàn thiện hành lang pháp lý, đặc biệt là các quy định về sao chép, mô hình mượn kỹ thuật số có kiểm soát và cơ chế quản lý tập thể. Đồng thời, mối quan hệ giữa nhà xuất bản và thư viện cũng cần một bước chuyển mình căn bản. Theo TS. Thái Thu Hoài (Khoa Thư viện và Xuất bản, Trường ĐH Văn hóa TPHCM), hai bên không thể dừng lại ở quan hệ mua - bán tài liệu thuần túy, mà phải nâng cấp thành đối tác chiến lược trong việc chia sẻ dữ liệu, quản trị nền tảng và bảo vệ quyền lợi người dùng.

Từ góc độ nhà cung cấp giải pháp, ông Nguyễn Anh Dũng khẳng định quản trị quyền phải là một cấu phần bắt buộc ngay trong quy trình xử lý tài nguyên đầu vào. Thay vì giải quyết hậu quả sau khi tài liệu đã phát tán, mỗi tài sản số tham gia hệ thống dùng chung bắt buộc phải được định danh rõ ràng về nguồn gốc, chủ thể, phạm vi và thời hạn khai thác. Đây chính là "tấm lá chắn" giúp các thư viện yên tâm liên kết và mở rộng kho tri thức phục vụ xã hội.

Đưa trí tuệ nhân tạo vào phục vụ người đọc

Để nâng cao trải nghiệm người dùng, PGS.TS Nguyễn Thế Dũng đề xuất phát triển hệ thống tra cứu thống nhất, cho phép tìm kiếm tài liệu từ nhiều thư viện cùng lúc.

Bên cạnh các dịch vụ tư vấn trực tuyến và hướng dẫn kỹ năng tra cứu, việc ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và Big Data sẽ giúp hệ thống hiểu ngữ nghĩa, gợi ý tài liệu theo nhu cầu riêng của từng người học. Tuy nhiên, việc ứng dụng công nghệ vẫn phải gắn liền với kiểm soát chất lượng thông tin và bảo mật dữ liệu cá nhân.

Các đại biểu thống nhất rằng: Hiệu quả của thư viện số không nằm ở số lượng tài liệu được số hóa hay lượt truy cập thuần túy, mà đo bằng mức độ hài lòng, sự thuận tiện và khả năng đáp ứng thực tế nhu cầu học tập suốt đời của cộng đồng.