Giải pháp đưa 1,4 triệu thanh niên không việc làm, không học tập trở lại thị trường lao động

Báo cáo của Cục thống kê cho thấy quý 4/2025, tỷ lệ thanh niên không có việc làm, không tham gia học tập, đào tạo ở khu vực nông thôn cao hơn khu vực thành thị, lần lượt là 11,7% và 8%. Sự chênh lệch cũng thể hiện rõ giữa nam và nữ. Nữ thanh niên chiếm tỷ lệ cao hơn nam, ở mức 12% so với 8,3%.

Con số thực tế cho thấy tỷ lệ thanh niên không có việc làm, không tham gia học tập, đào tạo duy trì ở mức cao, dù quý 4/2025 có giảm 169.200 người so với quý 3, nhưng lại tăng 124.300 người so với cùng kỳ năm trước.

Ngoài ra, tỷ lệ thất nghiệp của thanh thiếu niên độ tuổi 15-24 trong quý 4/2025 ở mức 9%, cao hơn so với tỷ lệ thất nghiệp chung của cả nước, đồng thời tăng so với quý 3/2025 và cùng kỳ năm trước. Riêng khu vực thành thị, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên vượt 11%.

Cục Thống kê cho biết điều này phản ánh những khó khăn của thanh niên trong quá trình tìm kiếm việc làm.

Luật sư Trần Anh Tuấn (Đoàn Luật sư TPHCM) đã có cuộc trao đổi cùng phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam về thực trạng xã hội đáng lo ngại này.

Phóng viên: Thưa luật sư, các con số được Cục Thống kê đưa ra khiến những người làm công tác xã hội, có trách nhiệm với xã hội rất quan tâm, lo lắng. Ý kiến của luật sư về vấn đề này như thế nào?

Luật sư Trần Anh Tuấn: Chúng ta không nên nhìn nhận đây chỉ là vấn đề kinh tế, mà phải coi đó là 1 vấn đề an sinh xã hội cấp bách. Là luật sư thành viên của Chi hội Luật sư – Hội bảo vệ quyền trẻ em TPHCM, là luật sư trực tiếp tham gia các vụ án hình sự vị thành niên, tôi nhận thấy có mối liên hệ mật thiết giữa tình trạng "nhàn cư" và hành vi vi phạm pháp luật.

Khi thanh niên bị ngắt kết nối với giáo dục và lao động, họ mất đi hệ giá trị định hướng, dễ bị lôi kéo vào các tệ nạn xã hội. Một xã hội nhân văn không phải là xã hội có tỷ lệ tội phạm thấp nhờ trừng phạt, mà là xã hội tạo ra đủ "giá đỡ" để mọi người trẻ đều thấy mình có ích. 

Phóng viên: Các con số cũng thể hiện sự chênh lệch về cơ hội tìm kiếm việc làm giữa thanh niên nông thôn và thành thị. Quan điểm của ông về vấn đề này thế nào?

Luật sư Trần Anh Tuấn: Qua các chương trình tập huấn phối hợp giữa Bộ Tư pháp cùng Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), chúng ta thấy trẻ vị thành niên phạm tội thường xuất thân từ những hoàn cảnh thiếu hụt sự giáo dục và cơ hội nghề nghiệp.

Tỷ lệ thanh niên nông thôn không có việc làm cao hơn thành thị cho thấy khoảng cách trong tiếp cận nguồn lực. Pháp luật hiện hành có rất nhiều quy định liên quan đến trẻ em, người chưa thành niên nhưng việc thực thi các chính sách "phân luồng" và "định hướng nghề nghiệp" còn nhiều thách thức. Chúng ta cần chuyển dịch từ tư duy "hỗ trợ" sang tư duy "đảm bảo quyền" – tức là thanh niên phải có quyền thực tế được tiếp cận với các khóa đào tạo phù hợp với biến động của thị trường lao động 4.0.

Sự "lệch pha" giữa đào tạo và thị trường lao động

Phóng viên: Luật sư có thể phân tích cụ thể hơn về nhận định sự "lệch pha" giữa đào tạo và thực tiễn thị trường lao động?

Luật sư Trần Anh Tuấn: Thứ nhất là sự chuyển đổi từ "đào tạo cái mình có" sang "đào tạo cái thị trường cần". Nhà nước đã có những bước đi rất đúng đắn trong việc đẩy mạnh phân luồng giáo dục và đào tạo nghề.

Tuy nhiên, sự "lệch pha" hiện nay thực chất là một khoảng trống về mặt kỹ năng trong kỷ nguyên số. Trong khi chính sách đang nỗ lực phủ rộng mạng lưới đào tạo, thì thực tiễn thị trường lao động năm 2026 đòi hỏi những kỹ năng thích ứng rất nhanh và linh hoạt.

Việc chúng ta cần làm lúc này không phải là thay đổi hoàn toàn hệ thống, mà là "nâng cấp" các chương trình đào tạo nghề theo hướng hiện đại hóa, tích hợp công nghệ và ngoại ngữ. Khi chương trình học bám sát nhịp thở của doanh nghiệp, sự "lệch pha" sẽ tự khắc được thu hẹp, biến 1,4 triệu thanh niên này trở thành lực lượng lao động chất lượng cao cho đất nước.

Thứ hai là hoàn thiện đòn bẩy kinh tế để doanh nghiệp đồng hành cùng Nhà nước. Chúng ta đã có chủ trương kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp, đây là một hướng đi rất sáng suốt. Để chủ trương này thực sự bùng nổ trong thực tế, việc nghiên cứu ban hành các chính sách ưu đãi cụ thể về thuế hoặc tín dụng cho các doanh nghiệp tiếp nhận thanh niên chưa có việc làm vào đào tạo là rất cần thiết. Khi Nhà nước tạo ra một hành lang pháp lý giúp doanh nghiệp thấy được lợi ích thiết thực khi tham gia đào tạo lao động trẻ, chúng ta sẽ huy động được nguồn lực khổng lồ từ khu vực tư nhân, tạo ra hàng triệu "giảng đường thực hành" ngay tại các nhà máy, văn phòng.

Thứ ba là phổ cập thông tin chính sách đến tận vùng sâu, vùng xa. Tỷ lệ thanh niên không có việc làm ở nông thôn cao hơn thành thị cho thấy tiềm năng của thanh niên nông thôn chưa được khai thác hết do rào cản về tiếp cận thông tin, công nghệ. Chính sách của Nhà nước rất nhân văn, nhưng chúng ta cần những "cánh tay nối dài" để đưa chính sách đó đến các em. Việc đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng các ứng dụng tư vấn hướng nghiệp trực tuyến miễn phí và tích hợp các dịch vụ trợ giúp pháp lý lưu động sẽ giúp thanh niên ở bất cứ đâu cũng có thể nắm bắt cơ hội học tập và việc làm. Đây là cách chúng ta tạo ra sự công bằng trong tiếp cận cơ hội phát triển cho mọi công dân trẻ.

Thứ tư là xây dựng hệ thống "dự báo và phòng ngừa" trong an sinh xã hội. Qua kinh nghiệm làm việc với UNICEF về tư pháp người chưa thành niên, tôi nhận thấy sự "lệch pha" còn nằm ở chỗ chúng ta thường tập trung xử lý khi sự cố đã xảy ra. Thay vào đó, việc xây dựng một hệ thống pháp lý về an sinh xã hội mang tính chủ động – tức là sớm nhận diện và hỗ trợ những thanh niên đang trong tình trạng NEET (viết tắt của cụm từ "Not in Education, Employment, or Training", có nghĩa là "không học hành, việc làm hay đào tạo" – PV) sẽ là một giải pháp nhân văn. Nếu chúng ta có những tổ chức tư vấn tâm lý - pháp lý cộng đồng mạnh mẽ, chúng ta sẽ kéo được các em ra khỏi sự bế tắc trước khi các em vi phạm pháp luật. Đây là một bước tiến từ "quản lý" sang "phục vụ", thể hiện bản chất nhân văn của Nhà nước ta.

Có thể thấy sự lệch pha không phải là một rào cản không thể vượt qua, mà là những điểm nút cần được tháo gỡ bằng sự đổi mới và đồng lòng. Với một tư duy kiến tạo và sự đồng hành chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và gia đình, tôi hoàn toàn tin tưởng 1,4 triệu thanh niên này sẽ sớm tìm thấy vị trí xứng đáng của mình, đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững của xã hội.

Cần xem xét luật hóa công tác tư vấn hướng nghiệp

Phóng viên: Theo luật sư, việc xây dựng, đề xuất giải pháp đối với nhóm này nên như thế nào, đặc biệt là nhóm nữ ở địa bàn nông thôn đang có tỷ lệ thất nghiệp cao hơn nhóm nam?

Luật sư Trần Anh Tuấn: Số liệu về tỷ lệ thất nghiệp cao ở nhóm thanh thiếu niên trong độ tuổi 15-24, đặc biệt là nhóm nữ ở địa bàn nông thôn, không chỉ là vấn đề việc làm, mà còn phản ánh những rào cản về giới và định kiến xã hội.

Ở nhiều vùng quê, các em thường phải đối mặt với áp lực kép: Vừa phải lo sinh kế, vừa phải gánh vác trách nhiệm gia đình, thậm chí là áp lực kết hôn sớm khi không có việc làm ổn định.

Dưới góc độ pháp lý, chúng ta cần xây dựng các chính sách "ưu tiên kép". Cụ thể, Nhà nước có thể nghiên cứu ban hành các gói hỗ trợ tín dụng ưu đãi hoặc học bổng dạy nghề dành riêng cho nữ thanh niên nông thôn. Việc giúp các em tự chủ về kinh tế chính là cách để bảo vệ các em khỏi những quyết định vội vàng như kết hôn sớm, lao động bất hợp pháp hoặc trở thành nạn nhân của tội phạm mua bán người.

Để giải quyết gốc rễ vấn đề, tôi xin đề xuất một số giải pháp pháp lý như xây dựng khung pháp lý về "Chương trình tập sự quốc gia", về việc ưu đãi thuế, phí cho các doanh nghiệp tiếp nhận thanh niên thuộc nhóm NEET vào đào tạo và thực hành có trả lương. Điều này biến doanh nghiệp thành "trường học thứ hai".

Mặt khác, cần xem xét luật hóa công tác tư vấn hướng nghiệp, đưa hướng nghiệp trở thành một dịch vụ công thiết yếu và bắt buộc trong hệ thống giáo dục từ cấp THCS-THPT, được chuẩn hóa bằng các quy định pháp lý về nhân lực và tài chính, thay vì chỉ là hoạt động ngoại khóa.

Thay vì chờ thanh niên tìm đến khi đã vi phạm pháp luật, công tác trợ giúp pháp lý cần được triển khai theo hướng "phòng ngừa từ sớm". Các luật sư, chuyên gia bảo vệ quyền trẻ em có thể phối hợp với các trường thực hiện các hoạt động tuyên truyền (phòng, chống bạo lực học đường, sử dụng ma túy, thuốc lá điện tử…), tư vấn pháp luật về quyền lợi lao động, giúp các em nhận diện rủi ro bị bóc lột hoặc bị lừa đảo khi tìm việc...

Địa phương cũng có thể phát triển các trung tâm, hệ thống trợ giúp trực tuyến, các ứng dụng hoặc hotline chuyên biệt dành cho thanh niên để giải đáp nhanh các thắc mắc về hợp đồng lao động, bảo hiểm xã hội, giúp họ tự tin hơn khi bước vào thị trường việc làm. Khi pháp luật tạo ra được những nấc thang chuyển tiếp an toàn, người trẻ sẽ không cảm thấy bị "ngợp" hay mất phương hướng sau khi rời ghế nhà trường, từ đó giảm thiểu những sai lầm do thiếu hiểu biết hoặc áp lực tài chính tức thời. Đặc biệt đối với nhóm nữ, các trung tâm này cần có các chuyên gia am hiểu về giới để lắng nghe và định hướng, giúp các em nhận diện được các rủi ro pháp lý trước khi đưa ra những quyết định ảnh hưởng đến cả cuộc đời.

Hệ thống tư pháp người chưa thành niên ngày càng hoàn thiện theo hướng "lấy giáo dục làm cốt lõi". Nếu một người trẻ lỡ bước, thay vì dùng sự trừng phạt, pháp luật nên mở ra những cơ hội để họ sửa sai thông qua các chương trình đào tạo nghề và tái hòa nhập cộng đồng. 

1,4 triệu thanh niên không có việc làm, không tham gia học tập, đào tạo không phải là một gánh nặng, họ là một nguồn lực tiềm tàng đang bị "ngủ quên". Thay vì lo sợ về tỷ lệ tội phạm gia tăng, hãy hành động bằng cách trao cho họ "cần câu" và hướng đi đúng đắn bằng những hành động, khung pháp lý vững chắc và nhân văn.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn luật sư về cuộc trao đổi này!