Giáo dục cần một "cuộc đại phẫu" để trở về giá trị thật

Áp lực thành tích đẩy giáo dục xa rời mục tiêu

Nhận định về nguyên nhân sâu xa khiến tình trạng bệnh thành tích kéo dài nhiều năm và việc khắc phục vẫn chưa đạt kỳ vọng, Thạc sĩ Lê Hoài Việt, giảng viên Trường Đại học Mở TPHCM, cho rằng, bệnh thành tích là hệ quả tất yếu của một tư duy quản trị lấy con số làm trung tâm thay vì lấy sự phát triển của con người làm gốc. Trong lý thuyết quản trị, quy luật Goodhart đã cảnh báo rất rõ khi một thước đo biến thành mục tiêu hành động, nó sẽ lập tức mất đi giá trị của một thước đo chân chính.

"Hiện nay, điểm số và tỷ lệ tốt nghiệp đang giữ vai trò quyết định trong việc xét thi đua, phân bổ ngân sách và định hình lộ trình thăng tiến của cán bộ quản lý. Cơ chế này vô tình ép buộc các cơ sở giáo dục phải ưu tiên việc làm đẹp các báo cáo để đảm bảo sự tồn tại và phát triển về mặt hành chính, thay vì tập trung vào nhiệm vụ khai phóng tư duy cho học sinh", ông Việt đánh giá.

Theo chuyên gia, việc khắc phục tình trạng này vẫn chưa đạt kỳ vọng là do chúng ta đang vận hành trong một hệ sinh thái dựa trên sự thỏa hiệp ngầm về những giá trị ảo. "Nhà trường cần những con số đẹp để bảo vệ thương hiệu. Phụ huynh khao khát bảng điểm đẹp để tự xoa dịu nỗi lo âu về tương lai của con cái. Còn thị trường lao động vẫn duy trì thói quen lọc hồ sơ dựa trên bằng cấp thay vì năng lực thực tế".

Trong bối cảnh đó, sự trung thực trở thành lựa chọn đầy rủi ro. Việc thừa nhận những hạn chế có thể kéo theo sụt giảm uy tín và lợi ích trước mắt, tạo nên một vòng luẩn quẩn mà ở đó, sự thật bị xem như yếu tố "phá vỡ" những báo cáo thành tích hào nhoáng.

"Bệnh thành tích là một hình thức vay mượn tương lai đầy nguy hiểm", ông Việt nhấn mạnh. Theo ông, việc trao những tấm bằng rực rỡ nhưng thiếu nội hàm năng lực chẳng khác nào tạo ra một "hệ miễn dịch giả" cho thế hệ trẻ, tước đi quyền được sai và cơ hội nhận diện điểm yếu để trưởng thành.

Do đó, hệ quả là chúng ta tạo ra một thế hệ dễ tổn thương khi bước ra khỏi giảng đường để đối mặt với sự khốc liệt của thị trường lao động.

Chuyển từ đánh giá bằng điểm số sang đánh giá năng lực 

Về giải pháp căn cơ, ThS. Lê Hoài Việt cho rằng, cần một cuộc đại phẫu về tư duy quản trị: cần tách biệt hoàn toàn chức năng đánh giá độc lập ra khỏi hệ thống báo cáo thành tích nội bộ.

"Chỉ khi chúng ta đủ dũng cảm để chấp nhận những con số xấu xí nhưng trung thực, giáo dục mới có cơ hội quay trở lại với giá trị cốt lõi là sự tử tế và lòng tự trọng", ThS. Việt nhấn mạnh.

Liên quan đến đề xuất chuyển từ đánh giá bằng điểm số, chỉ tiêu sang đánh giá năng lực, sự tiến bộ của học sinh theo thời gian, chuyên gia Hoài Việt cho rằng đây là một cuộc cách mạng về tư duy quản trị giáo dục, đòi hỏi sự đồng bộ từ hạ tầng chương trình đến bản sắc nghề nghiệp của người thầy.

"Thay vì duy trì một chương trình học nặng tính hàn lâm và trang bị kiến thức dàn trải, chúng ta cần thay đổi theo hướng tối giản hóa lý thuyết và gia tăng tối đa các tình huống thực tiễn. Chương trình mới phải được thiết kế như một hệ sinh thái mở, nơi các môn học đóng vai trò là công cụ để giải quyết các vấn đề phức tạp thay vì là những ngăn chứa kiến thức biệt lập. Sự tiến bộ của người học lúc này sẽ được định vị dựa trên khả năng vận dụng tri thức vào thực tế, sự nhạy bén trong tư duy phản biện và khả năng thích nghi với các bối cảnh biến đổi liên tục của thị trường lao động".

Ngoài ra, chuyên gia cho rằng, khâu kiểm tra và đánh giá, chúng ta cần khai tử tư duy đóng khung năng lực học sinh qua một vài bài thi định kỳ vốn chứa đựng nhiều yếu tố may rủi. Thay vào đó, việc xây dựng các bộ hồ sơ năng lực số (e-portfolio) sẽ cho phép theo dõi toàn bộ hành trình trưởng thành của học sinh qua từng dự án, từng hoạt động ngoại khóa và cả những nỗ lực tự thân trong suốt quá trình học tập. 

"Công nghệ AI và phân tích dữ liệu lớn hiện nay hoàn toàn có thể trở thành trợ thủ đắc lực giúp định lượng hóa những giá trị định tính, từ đó đưa ra những nhận xét cá nhân hóa xác thực. Cách tiếp cận này giúp xã hội nhìn nhận một cá nhân qua gia tốc của sự tiến bộ thay vì chỉ nhìn vào vị trí đứng yên trên bảng xếp hạng điểm số đầy ảo ảnh", ông Việt nêu quan điểm.

Đối với đội ngũ giáo viên, họ cần được giải phóng khỏi vai trò người truyền thụ kiến thức đơn thuần để trở thành những chuyên gia thiết kế trải nghiệm học tập và người dẫn dắt (mentor) tài ba. Công tác đào tạo sư phạm phải chuyển trọng tâm sang việc bồi dưỡng năng lực đánh giá thực chứng, kỹ năng quan sát tâm lý và khả năng sử dụng các công cụ công nghệ để cá nhân hóa lộ trình phát triển cho từng học sinh.

"Một nền giáo dục nhân văn chỉ có thể tồn tại khi người thầy có đủ thời gian và tâm thế để nhìn thấy thế mạnh riêng biệt của mỗi cá thể, thay vì bị cuốn vào vòng xoáy của các báo cáo thành tích vô hồn. Sự đổi mới này chỉ thực sự đi vào đời sống khi chúng ta thiết lập được một cơ chế đánh giá công tâm, bảo vệ được những người dám làm thật, dạy thật và chấp nhận những sự thật đôi khi chưa hoàn hảo trong ngắn hạn để đổi lấy sự trưởng thành bền vững trong tương lai", ông khẳng định.

Đối với việc chuyển đổi văn hóa giáo dục, ThS. Việt nhận định, phải bắt đầu từ việc trung thực đối diện với sự lệch pha ngày càng lớn giữa bằng cấp hình thức và năng lực thực chứng trên thị trường lao động. Việc xã hội vẫn quen dùng điểm số để định danh giá trị con người đang vô tình đẩy thế hệ trẻ vào một cuộc đua kiệt sức nhằm đạt được những "giá trị ảo".

Ông cho rằng, nhà trường và gia đình cần phối hợp xây dựng một hệ sinh thái giáo dục tôn trọng sự khác biệt cá nhân, trong đó thành công được đo bằng năng lực giải quyết vấn đề và sự bền bỉ trước nghịch cảnh, thay vì chỉ dựa vào thành tích học tập.

Việc công khai các tiêu chuẩn năng lực gắn với yêu cầu thực tiễn sẽ giúp phụ huynh nhìn nhận rõ hơn rằng sự "an toàn" từ những bảng điểm đẹp có thể trở thành rào cản, khiến học sinh khó tiếp cận các cơ hội phát triển thực chất trong một tương lai nhiều biến động.

Đồng thời, để nuôi dưỡng sự sáng tạo, chúng ta cần kiến tạo những khoảng lặng an toàn cho sự thất bại ngay trong môi trường học đường. Một nền giáo dục nhân văn cần nhìn nhận những lần thử sai là dữ liệu quý giá cho hành trình trưởng thành, thay vì coi đó là những vết đen trong hồ sơ cá nhân.

"Khi người thầy dám từ bỏ vai trò của một quan tòa phân loại để trở thành người đồng hành chia sẻ rủi ro, học sinh sẽ có đủ dũng khí để tò mò và dấn thân vào những ý tưởng mới mẻ. Chúng ta cần thay thế văn hóa đúng - sai tuyệt đối bằng tư duy thử nghiệm, từ đó tạo ra một thế hệ bản lĩnh, biết đứng dậy từ vấp ngã để kiến tạo giá trị thực cho xã hội thay vì chỉ biết vâng lời để nhận lấy những lời khen sáo rỗng", chuyên gia nói.