Giáo dục đại học: 3 giá trị cần giữ trong trong dòng chảy đổi mới

Giữ “trái tim” đại học giữa làn sóng đổi mới

Giáo dục đại học đang thay đổi từng ngày, với những khái niệm như chuyển đổi số hay AI liên tục được nhắc tới. Nhưng giữa làn sóng đổi mới ấy, theo GS.TS Huỳnh Văn Sơn, Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TPHCM, điều quan trọng nhất có lẽ không phải là thay đổi nhanh đến đâu, mà là giữ được những giá trị cốt lõi nào. Câu chuyện không dừng ở chương trình hay công nghệ, mà trở về với “trái tim” của đại học: Chân lý khoa học, tinh thần nhân văn và trách nhiệm xã hội.

"Giáo dục đại học có thể thay đổi chương trình, phương pháp, cấu trúc quản trị nhưng có những giá trị nếu đánh mất, đại học sẽ không còn là đại học", GS Sơn khẳng định.

Theo GS Sơn, có 3 giá trị cần giữ trọn trong Giáo dục đại học.

Thứ nhất, giá trị của chân lý khoa học và tinh thần truy cầu tri thức không thể thay đổi. Bởi đại học không chỉ là nơi truyền đạt kiến thức, mà là không gian của tư duy phản biện, của nghi vấn học thuật và của sự trung thực khoa học. Trong thời đại trí tuệ nhân tạo có thể tổng hợp thông tin trong vài giây, điều đại học cần bảo vệ không phải là “kho dữ liệu”, mà là năng lực phân tích, đánh giá và kiến tạo tri thức.

Theo GS Sơn thực tế cho thấy, công nghệ thay đổi, nhưng nền tảng trí tuệ không thay đổi.

Thứ hai, giá trị nhân văn và sứ mệnh phát triển con người toàn diện là điều không thể bị xói mòn. Đại học không chỉ đào tạo người làm việc, mà đào tạo con người sống có trách nhiệm, có đạo đức nghề nghiệp và có ý thức công dân. Nếu giáo dục đại học chỉ còn là “cỗ máy sản xuất bằng cấp”, chúng ta sẽ có nhiều kỹ sư giỏi kỹ thuật nhưng thiếu đạo đức nghề, nhiều nhà quản lý thành thạo công cụ nhưng nghèo năng lực nhân bản.

Thứ ba, tự do học thuật đi đôi với trách nhiệm xã hội là cốt lõi không thể đánh đổi. Đại học cần quyền tự chủ để sáng tạo, nhưng tự chủ không phải là tự do vô điều kiện; đó là tự do trong khuôn khổ phục vụ lợi ích cộng đồng. Một đại học tốt không chỉ xếp hạng cao, mà phải có ảnh hưởng tích cực đến xã hội.

Dưới góc độ quản lý của một cơ sở đào tạo giáo viên, GS Sơn cho rằng, đổi mới nếu không cẩn trọng rất dễ rơi vào 2 cực. Đó là bảo thủ hoặc chạy theo cải cách hình thức.

"Đổi mới nên bắt đầu từ triết lý đào tạo giáo viên. Giáo viên không phải là người truyền đạt kiến thức đơn thuần. Họ là người kiến tạo môi trường học tập và đồng hành phát triển nhân cách học sinh. Nếu triết lý đào tạo giáo viên không rõ ràng, mọi cải cách chương trình chỉ là sự thay đổi bề mặt", GS Sơn nêu quan điểm.

Theo UNESCO (2022), khoảng 69 triệu giáo viên trên toàn cầu cần được bổ sung trước năm 2030 để đáp ứng nhu cầu phổ cập giáo dục. Nhưng vấn đề không chỉ là số lượng, mà là chất lượng. Chất lượng giáo viên không nằm ở việc biết bao nhiêu phương pháp mới, mà ở năng lực sư phạm cốt lõi: Hiểu người học, biết tạo động lực và biết tự học suốt đời, nhận định từ thực tế của Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm TPHCM.

Cũng theo GS Sơn, đổi mới vì thế cần bắt đầu từ 3 điểm:

Thứ nhất là tiếp tục đổi mới trong tuyển chọn và nuôi dưỡng động cơ nghề nghiệp.

Thứ hai là tiếp tục đổi mới trong thực hành nghề nhất là cải tiến mô hình 3 nhà trong đào tạo và nhất là thực hành, thực tế nghề.

Cuối cùng là tiếp tục đổi mới trong đào tạo phẩm chất nghề nghiệp.

"Đổi mới giáo dục sư phạm không nên bắt đầu từ công nghệ, mà từ con người. Công nghệ có thể hỗ trợ, nhưng nhân cách người thầy mới là nền tảng. Điều cần nhấn mạnh là không thể đào tạo giáo viên với khát vọng cống hiến nếu môi trường nghề nghiệp khiến họ phải lựa chọn sinh tồn trước khi lựa chọn sứ mệnh", ông Sơn nhấn mạnh.

Tháo nút thắt giáo dục

Chúng ta đang sống trong thời đại có thể nói mỗi năm có một “từ khóa” mới như chuyển đổi số, AI, STEM, micro-credential, giáo dục 4.0… Nếu không tỉnh táo, đổi mới sẽ trở thành cuộc chạy marathon theo khẩu hiệu.

Cũng theo GS Sơn, đổi mới thực chất phải dựa trên 3 câu hỏi nền tảng: Người học thực sự cần gì? Xã hội đang thiếu điều gì? Nhà trường có đủ năng lực thực thi không?

Dẫn chứng từ khảo sát của McKinsey & Company (2023) cho thấy 87% doanh nghiệp toàn cầu cho rằng, sinh viên mới ra trường còn thiếu kỹ năng mềm và khả năng thích ứng. Con số này phản ánh rõ khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động. Vì vậy, đổi mới giáo dục phải nhằm thu hẹp khoảng cách ấy, thay vì chỉ chạy theo những thuật ngữ thời thượng.

Với giáo dục sư phạm, GS.TS Huỳnh Văn Sơn cho rằng: "Nút thắt căn bản nhất là cách chúng ta định nghĩa "giá trị" của giáo dục. Nếu chúng ta vẫn duy trì đo giá trị giáo dục bằng doanh thu và quy mô tuyển sinh, chúng ta đang vô tình đặt câu hỏi sai cho một hệ thống vốn sinh ra để trả lời những câu hỏi lớn hơn lợi nhuận.

Việc đào tạo giáo viên có những giá trị riêng mang tính đặc thù và rất độc đáo. Giá trị ấy được nhìn ở đóng góp xã hội dài hạn, như việc một giáo viên có thể ảnh hưởng đến hàng nghìn học sinh trong suốt 30 năm công tác thì giá trị ấy không thể đo bằng lợi nhuận ngắn hạn".

Vì vậy, tháo gỡ nút thắt phải bắt đầu từ chính sách và nhận thức xã hội. Tiếp tục duy trì nâng vị thế nghề giáo. Bảo đảm điều kiện sống tối thiểu để giáo viên không phải rời nghề vì áp lực kinh tế. Xây dựng cơ chế đánh giá giáo viên dựa trên chất lượng giáo dục thực sự, không chỉ là thành tích. Cần hết sức cẩn trọng về việc đầu tư cho đào tạo giáo viên cũng như các trường sư phạm bởi giáo dục sư phạm không thể vận hành hoàn toàn theo logic thị trường, bởi thị trường đo bằng lợi nhuận, còn giáo dục đo bằng ảnh hưởng lâu dài, GS Sơn nêu giải pháp.

Giữa biến động của công nghệ, toàn cầu hóa và cạnh tranh nghề nghiệp, GS Sơn nhận định, điều quan trọng nhất mà giáo dục đại học cần giữ lại cho thế hệ trẻ không phải là một bộ kỹ năng cụ thể, mà là năng lực làm chủ chính mình.

Làm chủ chính mình bao gồm 3 tầng. Thứ nhất là tự nhận thức (self-awareness), hiểu mình là ai, giá trị sống là gì. Thứ hai là tự điều chỉnh (self-regulation), kiểm soát cảm xúc, quản lý áp lực. Cuối cùng là tự định hướng (self-determination) tức là có khả năng lựa chọn và chịu trách nhiệm.

Ông Sơn cho rằng, sinh viên ngày nay không thiếu thông tin, họ thiếu khả năng ổn định cảm xúc trong môi trường biến động. Đại học không thể bỏ quên giáo dục sức khỏe tâm thần như một thành tố của chất lượng đào tạo. Đây là những điều cần thực hiện khẩn, bao quát và có trọng tâm bởi hạnh phúc của người học và người đi làm cần được chuẩn bị, đảm bảo.

Trong một nghiên cứu về sức khỏe tâm thần sinh viên sau đại dịch, tỉ lệ sinh viên có biểu hiện lo âu và stress dao động từ 20–35% tùy nhóm khảo sát (Huỳnh Văn Sơn và Giang Thiên Vũ -Nghiên cứu của Trường Đại học Sư phạm TPHCM).

Điều đó cho thấy nếu đại học chỉ đào tạo kiến thức mà không trang bị năng lực tâm lý, sinh viên sẽ rất dễ tổn thương.

Nhà quản lý giáo dục khẳng định: "Đại học cần là nơi sinh viên học cách tư duy độc lập, nhưng cũng học cách đồng cảm. Sinh viên cần học cách cạnh tranh, nhưng không đánh mất đạo đức. Đồng thời, các em cần học cách thành công, nhưng không quên ý nghĩa sống. Tôi cho rằng cần tôn trọng đúng luận điểm Tri thức giúp các em kiếm sống, nhưng giá trị sống mới giúp các em sống tử tế".

Giáo dục đại học, suy cho cùng, không phải là cuộc đua cập nhật chương trình nhanh nhất, mà là hành trình giữ cho con người không bị lạc giữa biến động. "Một đại học đánh mất giá trị nhân văn có thể tồn tại như một tổ chức, nhưng không còn tồn tại như một biểu tượng", GS Sơn nói.

Ngoài ra, đổi mới giáo dục là tất yếu, nhưng đổi mới không đồng nghĩa với thay đổi mọi thứ. Giáo dục không chỉ chuẩn bị cho người trẻ bước vào thị trường lao động. Giáo dục phải chuẩn bị cho họ bước vào cuộc đời. Đó mới là mục tiêu xa cần được tôn trọng, thực thi một cách hiệu quả.