Hải Phòng: Đền, đình Nghè - nơi ghi dấu ấn Nữ tướng Lê Chân

Ngày nay nơi thờ bà Lê Chân gồm có đền, đình Nghè. Nữ tướng Lê Chân là một vị tướng tài ba trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng thế kỷ I. Bà đã dẫn dắt đồng bào đến vùng đất ngã ba sông Tam Bạc - sông Cấm, lập ấp Vẻn, sau đổi thành An Biên Trang, là tiền thân của TP Hải Phòng ngày nay.

Đền Nghè di tích lịch sử cấp quốc gia, đồng thời là điểm du lịch văn hóa tâm linh đặc sắc của thành phố cảng. Đặc biệt, nơi đây nổi tiếng với nghệ thuật chạm khắc trên gỗ và đá càng làm nổi bật lên vẻ đẹp tinh tế của ngôi đền. Nét đặc sắc chính là nghệ thuật chạm khắc trên gỗ, đá, với các đề tài như: Long, ly, quy, phượng; tùng, cúc, trúc, mai thể hiện kỹ thuật chạm bong hình, chạm nổi, chạm chìm, đạt đến trình độ tinh xảo.

Điển hình là tấm bia đá có kích thước lớn được tạc vào thời Nguyễn, ghi tiểu sử của Nữ tướng Lê Chân. Tòa tiền bái treo khánh đá chạm nổi đề tài "Long vân khánh hội" đường nét tinh xảo, mềm mại, uyển chuyển; ở toà thiêu hương có chiếc sập đá đồ sộ, tạo bằng khối đá liền, chạm nổi hình chim, thú, hoa, lá rất công phu. Tại toà hậu cung, tượng Nữ tướng tọa trên ngai thờ, đặt trong một khám lồng sơn son, thếp vàng với dáng vẻ uy nghi, đôn hậu.

Vùng đất Hải tần phòng thủ từ buổi hồng hoang đã gắn liền với vị Nữ tướng anh hùng - Lê Thánh Công chúa, người khai thiên, lập địa, đặt nền móng cho thành phố Hải Phòng ngày nay: "Công tại tiền triều, danh tại sử".

Từ một nhân vật lịch sử, bà được tôn vinh là Thánh Mẫu Lê Chân, là Thành hoàng của vùng đất ven biển, công đức của vị nữ tướng còn in đậm trong tâm trí mỗi người dân thành phố. Gần 2.000 năm qua, những di tích và những huyền thoại về Bà vẫn được nhân dân truyền tụng ghi nhớ. Hàng năm, nhân dân khắp nơi hành hương về các di tích để dâng hương chiêm bái anh linh vị Nữ tướng anh hùng dân tộc.

Để tưởng nhớ công lao của bà, từ xa xưa, nhân dân Hải Phòng và các vùng phụ cận tổ chức nhiều hoạt động lễ hội tại đền Nghè, đình An Biên để bày tỏ lòng ngưỡng vọng và biết ơn một vị tướng tài ba tâm phúc của Hai Bà Trưng.

Hội Đền Nghè được tổ chức từ ngày mùng 8 đến 10 tháng 2 Âm lịch hàng năm, thu hút đông đảo du khách đến tham quan di tích, tưởng niệm nữ tướng Lê Chân.

Công trình kiến trúc đền Nghè hiện nay được trùng tu quy mô lớn trong thời gian từ năm 1924 đến năm 1927. Trong văn bia hiện được lưu giữ tại nhà giải vũ đền Nghè ghi rõ vào mùa xuân năm Giáp Tý, niên hiệu vua Khải Định năm thứ 9 (năm 1924), khởi công trùng tu, tôn tạo di tích miếu An Biên.

Di tích lịch sử đền Nghè là một di sản văn hóa của thành phố Hải Phòng, của đất nước, nơi bảo tồn nhiều nếp sinh hoạt cổ phong lành mạnh, góp phần làm phong phú kho tàng văn hoá vật thể và phi vật thể của người dân thành phố Cảng.

Đền Nghè mang đậm phong cách kiến trúc thời Nguyễn thế kỷ 20. Quần thể di tích này bao gồm nhiều công trình độc đáo như tam quan, tòa hậu cung, bái đường, thiêu hương, giải vũ, nhà bia - nơi đặt tượng voi đá, ngựa đá, sập đá và bia đá, phía sau có thêm tòa tứ phủ.

Hậu cung của đền được thiết kế với 3 gian theo kiểu mái 2 tầng. Bên trong, đền thờ tượng nữ tướng Lê Chân ngồi trên ngai, được đặt trong một khám lớn sơn son thếp vàng. Hai bên thờ song thân của bà. Tòa bái đường 5 gian được nâng đỡ bởi 16 cột gỗ lim, kê trên 16 viên đá tảng được đục đẽo công phu, tỉ mỉ, chính giữa, đắp nổi dòng chữ Hán "An Biên Cổ Miếu". Giữa hậu cung và bái đường là nhà thiêu hương 2 tầng với mái tâm đầu đao.

Đến với đền Nghè, du khách không chỉ được khám phá quần thể kiến trúc độc đáo mà còn được chiêm ngưỡng nhiều tác phẩm điêu khắc đá có giá trị, nổi bật là khánh đá và sập đá. Khánh được làm từ một tấm đá nguyên khối dày 5cm, cao 1m và rộng 1,6m. Trên mặt khánh đá được khắc nổi hai con rồng chầu nguyệt, mây bay, sóng nước. Sập đá vô cùng đồ sộ, được tạo nên từ khối đá liền, chạm nổi hình ảnh chim, thú, hoa, lá cực kỳ tinh xảo.

Đền hiện còn lưu giữ tấm bia đá lớn được tạc vào thời kỳ Nguyễn, ghi chép về tiểu sử của nữ tướng Lê Chân. Cách đền Nghè khoảng hơn 100m về phía Tây Bắc, du khách sẽ bắt gặp tượng đài nữ tướng Lê Chân bằng đồng, cao 7,5m, nặng 19 tấn, đặt tại vườn hoa trung tâm thành phố.

Theo thần tích, Nữ tướng Lê Chân sinh năm 20 (sau công nguyên) tại xã An Biên, huyện Đông Triều, phủ Kinh Môn, xứ Hải Dương (nay là xã An Thủy, huyện Đông Triều, tỉnh Quảng Ninh), con cụ Lê Đạo và bà Trần Thị Châu - một gia đình chuyên nghề chữa bệnh giúp người.

Sinh thời, Lê Chân nổi tiếng xinh đẹp, thông minh, giỏi võ nghệ và có chí hơn người. Thái thú Tô Định nghe danh, đòi lấy làm tỳ thiếp. Ông bà Lê Đạo kiên quyết khước từ. Thái thú Tô Định tức giận đã hãm hại cụ Lê Đạo.

Nợ nước, thù nhà, quyết chí phục thù, Lê Chân đã cùng thân quyến đến vùng An Dương, cửa sông Cấm để khai hoang, lập ấp mới, đặt tên là làng Vẻn, sau đổi thành trang An Biên (thành phố Hải Phòng ngày nay).

Nghe tin ở xứ Đoài có Hai Bà Trưng đang mưu nghiệp lớn, Lê Chân đã tìm đến cùng luận bàn kế sách đánh đuổi xâm lăng, rồi trở về chiêu tập binh mã, luyện rèn vũ khí, tích trữ lương thảo, sẵn sàng dấy binh.

Mùa xuân năm Canh Tý (40 sau Công nguyên), Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa ở Mê Linh, đánh đuổi quân Đông Hán. Nhân dân khắp nơi sôi nổi hưởng ứng. Từ căn cứ An Biên, Lê Chân cùng với đội nghĩa binh của mình ở mạn biển xứ đông nhanh chóng gia nhập đội quân khởi nghĩa đánh đuổi xâm lăng.

Khởi nghĩa thắng lợi, bà Lê Chân được Hai Bà Trưng phong Thánh Chân Công chúa, ban chức Chưởng quản binh quyền coi giữ vùng hải tần (duyên hải Đông Bắc).