Hành trình đưa di sản hát Then ra thế giới

Hát Then là một loại hình diễn xướng dân gian, giúp lưu giữ lịch sử, tín ngưỡng và bản sắc văn hóa của cộng đồng người Tày, Nùng, Thái. Với TS. Hoàng Thị Hồng Hà, bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ những giá trị của quá khứ mà còn là tạo điều kiện để hát Then tiếp tục được thực hành, lan tỏa và thích ứng với đời sống đương đại.

Đưa tiếng đàn vượt biên giới

Ý tưởng xây dựng dự án "Bảo tồn và phát huy nghệ thuật hát Then truyền thống trong cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài" được TS. Hoàng Thị Hồng Hà khởi xướng từ năm 2015.

Nhiều nghệ nhân lớn tuổi dần rời sân khấu, lớp kế cận còn mỏng, trong khi cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài ít có cơ hội tiếp cận các giá trị văn hóa truyền thống. Từ thực tế đó, dự án bảo tồn và quảng bá nghệ thuật hát Then được hình thành.

Trong giai đoạn 2015-2024, dự án tập trung triển khai các hoạt động nghiên cứu và bảo tồn tại Việt Nam. Nhóm nghiên cứu đã thực hiện nhiều chuyến điền dã tại Lạng Sơn, Cao Bằng, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Quảng Ninh... để gặp gỡ các nghệ nhân, ghi chép lời Then cổ, ghi âm, ghi hình, sưu tầm làn điệu, nghi lễ và hệ thống tri thức dân gian gắn với nghệ thuật Then.

Song song với công tác tư liệu hóa, dự án còn tổ chức nhiều chương trình biểu diễn, giao lưu và truyền dạy trong cộng đồng. Theo TS. Hồng Hà, mục tiêu không chỉ dừng ở việc lưu giữ tư liệu mà còn tạo điều kiện để các nghệ nhân tiếp tục thực hành di sản ngay trong chính môi trường văn hóa của mình.

Một dấu mốc quan trọng của dự án đến vào năm 2016, khi TS. Hoàng Thị Hồng Hà trở thành người Việt Nam đầu tiên nhận giải thưởng cao nhất của Maison des Cultures du Monde (Pháp) với dự án Le Then des Tày et des Nùng. Đây là chương trình hỗ trợ các nhà nghiên cứu trẻ thực hiện những dự án bảo tồn các loại hình nghệ thuật truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một trên thế giới.

Thành công này mở ra cơ hội để năm 2017, nghệ thuật hát Then lần đầu tiên được giới thiệu tại Festival de l'Imaginaire ở Pháp. Các nghệ nhân đến từ Cao Bằng, Lạng Sơn và Thái Nguyên đã mang tiếng đàn tính cùng những làn điệu Then truyền thống đến sân khấu quốc tế, góp phần quảng bá di sản văn hóa của đồng bào Tày, Nùng tới đông đảo công chúng nước ngoài.

Năm 2019, khi thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, dự án tiếp tục mở rộng các hoạt động quảng bá quốc tế.

Bước sang năm 2024, dự án đánh dấu một giai đoạn phát triển mới khi lần đầu tổ chức chuỗi chương trình biểu diễn và giao lưu tại Paris và Nice. Với sự tham gia của các nghệ nhân Việt Nam cùng nghệ sĩ Pháp Dominique des Miscault, tiếng đàn tính và lời Then tiếp tục được giới thiệu tới cộng đồng người Việt ở nước ngoài và khán giả quốc tế.

Bên cạnh đó, dự án còn phối hợp với Nghệ nhân Nguyễn Văn Bách và nhiều nghệ nhân trong nước triển khai các hoạt động nghiên cứu, xuất bản, truyền dạy và tư liệu hóa di sản. Nhóm nghiên cứu cũng thử nghiệm đưa chất liệu Then vào một số hình thức biểu đạt mới, trong đó có sự kết hợp với rap nhằm tạo thêm cơ hội tiếp cận cho thế hệ trẻ nhưng vẫn tôn trọng những giá trị cốt lõi của di sản.

Xây dựng mạng lưới quốc tế

Hiện dự án hoạt động theo mô hình mạng lưới với hơn 20 cộng tác viên tại Việt Nam và châu Âu, gồm các nhà nghiên cứu văn hóa, nghệ nhân dân gian, giảng viên, nghệ sĩ biểu diễn, tình nguyện viên và thành viên các hội đoàn người Việt tại Pháp. TS. Hoàng Thị Hồng Hà phụ trách định hướng học thuật, kết nối đối tác và điều phối các hoạt động chung.

Đồng hành cùng chị là nhiều nghệ nhân gắn bó lâu năm như Nguyễn Văn Bách, Nông Thị Lìm, Chu Văn Minh, Nguyễn Văn Thọ cùng các nghệ sĩ Triệu Thủy Tiên, Tô Hiệu, Nông Công Nam... Chính họ là những người trực tiếp truyền dạy, bảo đảm các hoạt động luôn bám sát thực hành nguyên gốc của di sản.

Theo TS. Hồng Hà, sức sống của dự án được nuôi dưỡng bằng tình yêu với di sản và tinh thần tự nguyện của các thành viên. Dù sinh sống ở nhiều quốc gia, họ vẫn thường xuyên kết nối trực tuyến, chia sẻ tư liệu, phối hợp tổ chức các chương trình nghiên cứu, biểu diễn và quảng bá.

Trong hơn 10 năm qua, dự án đã thực hiện hàng chục chương trình biểu diễn, hội thảo, không gian thực hành hát Then tại nhiều địa phương. Đồng thời chú trọng ghi âm, ghi hình, xuất bản tư liệu và lan tỏa giá trị di sản trên các nền tảng số.

Theo nữ tiến sĩ, trong thời đại công nghệ, xây dựng kho dữ liệu số đa ngôn ngữ là giải pháp quan trọng để giúp thế hệ trẻ cũng như các nhà nghiên cứu quốc tế dễ dàng tiếp cận nguồn tư liệu chuẩn xác về nghệ thuật Then.

Từ quan điểm bảo tồn gắn với phát huy giá trị, dự án cũng hướng tới việc kết hợp Then với các loại hình nghệ thuật đương đại thông qua workshop, triển lãm, tọa đàm và các chương trình giao lưu liên ngành. Tuy nhiên, mọi hoạt động đều đặt mục tiêu bảo vệ hệ thống làn điệu, ngôn ngữ, nghi lễ, tri thức dân gian và không gian văn hóa của Then lên hàng đầu. Thành công lớn nhất của chương trình là ngày càng có nhiều người trẻ biết đến, yêu mến và chủ động tìm hiểu hát Then.

Trong thời gian tới, TS. Hoàng Thị Hồng Hà đặt mục tiêu xây dựng mạng lưới quốc tế về bảo tồn nghệ thuật Then, kết nối các nghệ nhân, trường đại học, bảo tàng, trung tâm nghiên cứu và các tổ chức văn hóa ở nhiều quốc gia. Song song với đó là việc hoàn thiện kho tư liệu số đa ngôn ngữ gồm hình ảnh, phim tài liệu, bản ghi âm, bản ký âm và các công trình nghiên cứu để phục vụ cộng đồng.

Năm 2026, chương trình "Đường về cõi Then" sẽ tiếp tục được triển khai tại CHDCND Lào, mở ra thêm cơ hội giao lưu, hợp tác văn hóa trong khu vực.