Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa: Chuyển tư duy từ dàn trải sang thực chất

Khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) hiện chiếm tới hơn 98% tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam nhưng lại chỉ tiếp cận được khoảng 19 - 20% tổng dư nợ toàn nền kinh tế. Sự khập khiễng này đặt ra yêu cầu cấp bách phải sửa đổi Luật Hỗ trợ DNNVV năm 2017 vốn đã bộc lộ nhiều điểm nghẽn mang tính hành chính. Tại dự thảo sửa đổi lần này, ban soạn thảo đã cụ thể hóa nhiều cơ chế mang tính đột phá nhằm tháo gỡ các rào cản gốc rễ từ tiếp cận tín dụng, mặt bằng, công nghệ đến thị trường.

5 triết lý nền tảng cho một đạo luật kiến tạo

Để một đạo luật thực sự đi vào đời sống và tạo bệ đỡ cho khu vực kinh tế tư nhân, việc thay đổi căn bản triết lý tiếp cận là điều kiện tiên quyết. Bình luận về tính cấp thiết của lần sửa đổi này, TS. Tô Hoài Nam, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Việt Nam (VINASME), đã chia sẻ 5 góc nhìn mang tính cốt lõi: "Thứ nhất, DNNVV cần nhất là môi trường kinh doanh công bằng, minh bạch, ổn định, chi phí tuân thủ thấp. Chính sách hỗ trợ phải được thiết kế theo năng lực thật của doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, chứ không thể đặt ra điều kiện, hồ sơ, quy trình giống như đối với doanh nghiệp lớn.

Thứ hai, hỗ trợ DNNVV phải chuyển mạnh từ tư duy "xin - cho" sang tư duy phục vụ và đồng hành. Doanh nghiệp cần biết rõ mình được hỗ trợ gì, điều kiện ra sao, nộp hồ sơ ở đâu, thời hạn giải quyết bao lâu, ai chịu trách nhiệm nếu chính sách chậm đi vào thực tế. Vì vậy, luật cần đặt ra yêu cầu số hóa quy trình, công khai tiêu chí, giảm tối đa giấy tờ lặp lại và có đầu mối hỗ trợ đủ gần doanh nghiệp.

Thứ ba, chính sách hỗ trợ phải dựa trên mạng lưới triển khai rộng, trong đó các hiệp hội doanh nghiệp, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức tư vấn, cơ sở đào tạo và các nền tảng số cần được xác định là lực lượng đồng hành; nhà nước không thể tự mình làm hết.

Thứ tư, cần có cách tiếp cận nhân văn, thực tiễn hơn đối với gần 6 triệu hộ kinh doanh. Đây chính là nguồn lớn nhất để hình thành doanh nghiệp trong tương lai. Khu vực này vốn đã có thị trường, có kinh nghiệm, có quan hệ khách hàng, nhưng còn hạn chế về kế toán, pháp lý, quản trị. Nếu vừa chuyển đổi đã phải đối mặt ngay thanh tra, xử phạt, chi phí tuân thủ thì họ sẽ không mạnh dạn lên doanh nghiệp.

Thứ năm, mục tiêu của Luật không chỉ là hỗ trợ doanh nghiệp vượt khó, mà phải tạo điều kiện để doanh nghiệp nhỏ có thể lớn lên, doanh nghiệp hộ gia đình có thể chính thức hóa, doanh nghiệp đổi mới sáng tạo có thể thử nghiệm, và khu vực kinh tế tư nhân có thêm niềm tin để đầu tư dài hạn. Một đạo luật tốt phải tạo được hệ sinh thái kinh tế tư nhân mạnh, chứ không chỉ tạo thêm danh mục chính sách hỗ trợ".

Điểm nhấn từ kết quả đầu ra và bộ tiêu chí phân tầng

Một trong những điểm tiến bộ nhất của dự thảo Luật lần này là nguyên tắc phân bổ ngân sách nhà nước hỗ trợ theo kết quả đầu ra và gắn trách nhiệm của đơn vị triển khai. Điều này được kỳ vọng sẽ xóa bỏ hoàn toàn thực trạng hỗ trợ theo kiểu "đánh trống bỏ dùi" hoặc mang tính hình thức trước đây.

Phân tích sâu hơn về sự thay đổi này, TS. Mạc Quốc Anh, Viện trưởng Viện Kinh tế và Phát triển doanh nghiệp, nhận định: "Tôi cho rằng đây là một điểm tiến bộ nhất của dự thảo Luật. Hỗ trợ theo kết quả đầu ra sẽ làm thay đổi căn bản cách vận hành chính sách. Trước đây, có thể chỉ cần tổ chức xong một lớp đào tạo là coi như hoàn thành nhiệm vụ. Nhưng với tư duy mới, phải trả lời được: Sau đào tạo có bao nhiêu doanh nghiệp áp dụng được phần mềm kế toán? Bao nhiêu doanh nghiệp có hợp đồng thương mại mới? Khi đó, chính sách hỗ trợ mới chuyển từ hành chính hóa sang hiệu quả hóa.

Việc gắn trách nhiệm của đơn vị triển khai cũng rất cần thiết. Theo tôi, nên xây dựng bộ chỉ số đánh giá độc lập, công khai trên nền tảng số và cho phép doanh nghiệp chấm điểm dịch vụ. Điều này tạo cơ chế sàng lọc công bằng. Đơn vị làm tốt được tiếp tục giao nhiệm vụ, đơn vị thực hiện theo tính hình thức sẽ bị thay thế, đúng với tinh thần: Nhà nước kiến tạo, dùng nguồn lực công để kích hoạt nguồn lực xã hội, nhưng phải đo bằng hiệu quả thực chất".

Bên cạnh đó, việc đơn giản hóa tiêu chí xác định DNNVV (chỉ dựa trên số lao động bình quân năm không quá 300 người và tổng doanh thu năm trước liền kề không quá 400 tỷ đồng) giúp việc nhận diện nhanh hơn, minh bạch hơn và dễ số hóa hơn. Đặc biệt, quy định chỉ hỗ trợ doanh nghiệp đóng đầy đủ bảo hiểm xã hội (BHXH) đánh dấu bước chuyển từ hỗ trợ doanh nghiệp "khó khăn" sang doanh nghiệp "xứng đáng".

Tuy nhiên, để chính sách vừa nghiêm minh vừa nhân văn, TS. Mạc Quốc Anh khuyến nghị đối với các doanh nghiệp siêu nhỏ hoặc mới chuyển đổi từ hộ kinh doanh còn yếu về quản trị, chính sách nên thiết kế phân tầng. Cơ quan quản lý nên hỗ trợ ngay cho đơn vị tuân thủ tốt, đồng thời đưa các đơn vị thiếu sót không cố ý vào nhóm "hỗ trợ chuyển đổi tuân thủ" có thời hạn khắc phục, thúc đẩy họ dịch chuyển dần sang khu vực chính thức một cách bền vững.

Cởi trói nút thắt vốn

Tiếp cận vốn luôn là bài toán đau đầu nhất của khối DNNVV. Nguyên nhân cốt lõi nằm ở chỗ hệ thống tín dụng hiện tại vẫn quá thiên về tài sản thế chấp là bất động sản hay máy móc, nhà xưởng hữu hình. Dự thảo Luật (sửa đổi) đã mở ra một hướng đi mang tính cách mạng khi bổ sung cơ chế khuyến khích tổ chức tín dụng cho vay trên cơ sở đa dạng hóa hình thức bảo đảm, bao gồm cả động sản, tài sản hình thành trong tương lai, quyền sở hữu trí tuệ, tài sản vô hình và tài sản số.

Đồng tình với định hướng này, TS. Tô Hoài Nam phân tích: "Nhiều DNNVV đi thuê mặt bằng, thuê nhà xưởng, tài sản cố định không lớn; tài sản quan trọng nhất của họ lại là hợp đồng, dòng tiền, đặc biệt là khả năng xoay vòng vốn rất nhanh, dữ liệu bán hàng, thương hiệu, quyền sở hữu trí tuệ, khách hàng ổn định, năng lực cung ứng và vị trí trong chuỗi giá trị.

Vì vậy, tôi cho rằng Luật cần mở đường rõ hơn cho việc thừa nhận và khai thác các loại tài sản mới trong tiếp cận tín dụng. Quyền sở hữu trí tuệ, hợp đồng mua bán, đơn hàng, dòng tiền tương lai, dữ liệu kinh doanh, tài sản số hợp pháp, quyền khai thác thương mại và các khoản phải thu cần từng bước được chuẩn hóa để có thể trở thành căn cứ đánh giá năng lực vay vốn. Đây không phải là hạ chuẩn tín dụng, mà là mở rộng chuẩn thẩm định theo hướng phù hợp hơn với kinh tế số và mô hình kinh doanh hiện đại. Một doanh nghiệp nhỏ có lịch sử nộp thuế tốt, giao dịch ngân hàng đều, hóa đơn điện tử minh bạch, dòng tiền ổn định, thì phải được ghi nhận là có "tài sản tín nhiệm".

Lộ trình chuyển đổi nhân văn cho hộ kinh doanh và doanh nghiệp xanh

Nhằm hiện thực hóa mục tiêu đạt 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030, nhóm chính sách hỗ trợ hộ kinh doanh lên doanh nghiệp được thiết kế rất sát sườn. Đáng chú ý là quy định trong năm đầu tiên sau chuyển đổi, doanh nghiệp được ưu tiên hướng dẫn, cảnh báo, hỗ trợ khắc phục đối với các vi phạm hành chính, kế toán lần đầu (nếu không cố ý hoặc gian lận). TS. Tô Hoài Nam nhấn mạnh tầm quan trọng của việc thiết lập một "gói hỗ trợ hậu chuyển đổi" trong 24 tháng đầu để cung cấp mẫu sổ sách đơn giản, phần mềm hóa đơn chi phí thấp và kỹ năng quản trị dòng tiền để giúp doanh nghiệp non trẻ sống sót.

Đối với xu hướng kinh doanh bền vững, dự thảo bổ sung gói hỗ trợ lãi suất 2%/năm khi vay vốn thực hiện dự án xanh, dự án kinh tế tuần hoàn, áp dụng khung ESG. Để các chính sách này thực sự khả thi, TS. Mạc Quốc Anh khuyến nghị: "Do rào cản lớn nhất của DNNVV khi xanh hóa là chi phí và năng lực thực thi, chính sách cần cụ thể hóa ba nội dung. 

Thứ nhất, phải có tiêu chí rõ ràng về doanh nghiệp kinh doanh bền vững phù hợp với DNNVV. Không nên áp dụng bộ tiêu chuẩn quá phức tạp như doanh nghiệp lớn, mà cần có "ESG phiên bản DNNVV" theo từng cấp độ.

Thứ hai, hỗ trợ tài chính phải đi kèm hỗ trợ kỹ thuật. Trước khi vay vốn xanh, họ cần được đánh giá hiện trạng, xây dựng lộ trình, tính toán hiệu quả đầu tư. Nhà nước có thể hỗ trợ chi phí kiểm toán năng lượng, kiểm kê phát thải, tư vấn sản xuất sạch hơn. 

Thứ ba, cần gắn kinh doanh bền vững với thị trường. Doanh nghiệp chỉ chủ động thay đổi khi thấy được hiệu quả kinh doanh. Vì vậy, chính sách cần ưu tiên kết nối các DNNVV xanh với hoạt động mua sắm công xanh, các doanh nghiệp đầu chuỗi, và các chương trình xúc tiến xuất khẩu".

Theo lộ trình lập pháp, sau khi hoàn thành lấy ý kiến rộng rãi, dự thảo Luật Hỗ trợ DNNVV (sửa đổi) sẽ được Bộ Tài chính hoàn thiện để trình Chính phủ xem xét. Dự kiến, dự thảo Luật sẽ được trình Quốc hội khóa XVI cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2 diễn ra vào cuối năm 2026.

Cộng đồng doanh nghiệp đang rất kỳ vọng những tư duy đột phá này sẽ sớm được luật hóa. Việc chuyển trục từ "hành chính hóa" sang "hiệu quả thực chất" không chỉ tháo gỡ các điểm nghẽn về nguồn lực, mà còn tạo niềm tin lớn để khối kinh tế tư nhân tự tin đầu tư dài hạn, trở thành động lực phát triển bền vững của đất nước.