Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam: Cần cơ chế đánh giá độc lập, bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em khi xem xét đề xuất hiến tạng

Trước đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô, tạng trong dự thảo sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng dự thảo Luật hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người đã phân định rõ ràng việc lấy, ghép mô (có thể phục hồi) và việc hiến tạng (chết não, chết tuần hoàn) đối với người dưới 18 tuổi; lấy lợi ích (sức khỏe, sinh mạng) của số đông của trẻ em cần ghép tạng đồng thời cơ bản đã tuân thủ các nguyên tắc phổ quát về quyền con người, quyền trẻ em.

Bảo đảm quyền tham gia nhưng không làm tổn hại đến trẻ

- Trước đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi được hiến tạng khi có nguyện vọng và được đồng ý, Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam nhìn nhận vấn đề này như thế nào dưới góc độ quyền trẻ em?

Các quy định pháp luật về hoặc liên quan đến trẻ em cần bảo đảm những nguyên tắc của Công ước Liên hợp quốc về quyền trẻ em (CRC) và Luật Trẻ em, trong đó có nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của mỗi trẻ em và mọi trẻ em; không ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện, không xâm hại trẻ em.

Một nguyên tắc phổ quát khác cũng cần được quán triệt là quyền của một cá nhân không được gây tổn hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của cộng đồng, lợi ích an ninh quốc gia và trật tự, an toàn xã hội.

Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người đã có sự phân định giữa việc lấy, ghép mô có khả năng phục hồi và việc hiến tạng trong trường hợp chết não, chết tuần hoàn đối với người dưới 18 tuổi; đồng thời có sự phân định về độ tuổi, trong đó có nhóm dưới 15 tuổi.

Nếu được quy định và thực hiện với các điều kiện bảo vệ phù hợp, việc xem xét nguyện vọng hiến mô, tạng của trẻ em để phục vụ điều trị, cứu sống những trẻ em khác vẫn đồng thời đáp ứng các nguyên tắc về quyền con người, quyền trẻ em và lợi ích cộng đồng.

Tuy nhiên, điều quan trọng là phải có những quy định cụ thể, khả thi để bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em trong suốt quá trình thực hiện.

- Người dưới 18 tuổi bao gồm cả trẻ mầm non, tiểu học và thanh thiếu niên gần 18 tuổi, trong khi khả năng nhận thức, đánh giá rủi ro và làm chủ quyết định rất khác nhau. Theo ông, có nên phân định rõ các nhóm tuổi và điều kiện tương ứng không?

Trong mọi quyết định, hành động tác động đến trẻ em hoặc có sự tham gia của trẻ em, cần chú ý đến các cách tiếp cận và vai trò, trách nhiệm của những bên liên quan.

Thứ nhất, phải tiếp cận theo vòng đời, độ tuổi, bởi ở mỗi độ tuổi, trẻ em có mức độ nhận thức và khả năng đưa ra quyết định khác nhau.

Thứ hai, cần xem xét mức độ trưởng thành về tâm lý, sinh lý và khả năng giao tiếp xã hội, trong đó có những trường hợp trẻ em khuyết tật, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt.

Thứ ba, phải xác định rõ vai trò, trách nhiệm của cha mẹ và người giám hộ theo quy định pháp luật.

Thứ tư, cần làm rõ vai trò, trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước, cơ quan tư pháp và các cơ quan, hội đồng chuyên môn.

Xuyên suốt quá trình thu thập thông tin, lắng nghe ý kiến của trẻ em và các bên liên quan, nguyên tắc quyết định cuối cùng vẫn phải là lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Dự thảo Luật đã bước đầu cân nhắc các chiều cạnh và tình huống có thể tạo ra khoảng trống pháp lý hoặc bị lợi dụng. Tuy nhiên, cần tiếp tục giao các cơ quan, tổ chức có thẩm quyền xây dựng những quy định cụ thể về quy trình, tiêu chuẩn và điều kiện thực hiện. Đây là cơ sở để bảo đảm tính khả thi, tính nghiêm minh và phòng ngừa tối đa việc lợi dụng quy định pháp luật để xâm hại quyền trẻ em.

- Theo Hội bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cần phân biệt như thế nào giữa quyền trẻ em được bày tỏ mong muốn hiến tạng với quyền tự đưa ra quyết định có giá trị pháp lý? Việc trẻ nói muốn hiến tạng đã đủ để xác định trẻ thực sự hiểu và tự nguyện hay chưa?

Quyền tham gia ý kiến về những vấn đề liên quan đến trẻ em đã được Hiến pháp năm 2013 quy định. Luật Trẻ em, Nghị định số 56/2017/NĐ-CP cùng các văn bản hướng dẫn cũng tạo cơ sở để trẻ em được tham gia ý kiến, bày tỏ nguyện vọng; đồng thời yêu cầu lắng nghe, xem xét và phản hồi đối với ý kiến của trẻ em.

Đối với vấn đề hiến mô, tạng, cần nghiên cứu để có các quy định nhất quán, đồng bộ về việc lấy ý kiến, xem xét và quyết định, phù hợp với đặc điểm của trẻ em và tính chất đặc biệt của hành vi hiến.

Cần phân biệt rõ quyền được bày tỏ nguyện vọng với việc xác lập một quyết định có giá trị pháp lý. Nguyện vọng của trẻ em cần cần được lắng nghe, xem xét trong một quy trình bảo đảm trẻ hiểu thông tin phù hợp với độ tuổi, được bày tỏ ý kiến trong điều kiện an toàn và không chịu các tác động thiếu khách quan, trung thực.

Điều quan trọng là phải bảo đảm quyền tham gia, quyền được chăm sóc, bảo vệ và không bị xâm hại, tổn hại của trẻ em xuyên suốt trong Luật này cũng như các luật và hệ thống pháp luật có liên quan.

Cần cơ chế đánh giá độc lập

- Trẻ em có thể chịu ảnh hưởng từ cha mẹ, người thân hoặc những thông điệp đề cao sự hy sinh vì cộng đồng. Theo ông, cần làm gì để bảo đảm trẻ không bị ép buộc, dẫn dắt hoặc cảm thấy mình phải hiến tạng mới là người tốt?

Dự thảo Luật đã bước đầu có những quy định nhằm phòng ngừa tác động, áp lực hoặc sự can thiệp từ cha mẹ, người thân, người giám hộ và những áp lực từ số đông.

Theo tôi, cần đề cao vai trò đánh giá khách quan, độc lập của các hội đồng chuyên môn. Bên cạnh đó, nên bổ sung vai trò của các chuyên gia và hình thức tư vấn, tham vấn phù hợp với trẻ em để bảo đảm nguyện vọng của trẻ em được xem xét một cách thận trọng, đầy đủ.

Giáo dục bổn phận, tinh thần hy sinh vì người thân, bạn bè và cộng đồng là điều cần thiết. Tuy nhiên, việc giáo dục đó phải đi cùng với bảo đảm quyền được sống, được phát triển và được an toàn của mỗi trẻ em. Nếu các quy định pháp luật vừa thúc đẩy tinh thần nhân văn, nhân ái, sẻ chia, vừa bảo đảm đầy đủ quyền của trẻ em thì đó là điều đáng quý, đáng trân trọng.

- Nếu trẻ muốn hiến tạng nhưng cha mẹ không đồng ý, hoặc cha mẹ đồng ý trong khi trẻ chưa hiểu rõ hệ quả, cần giải quyết thế nào? Có cần cơ chế đánh giá độc lập về tâm lý, nhận thức và tính tự nguyện của trẻ trước khi xem xét nguyện vọng hay không, thưa ông?

Như tôi đã đề cập, cần phát huy vai trò khách quan, độc lập và khoa học của các hội đồng chuyên môn. Tôi cũng kiến nghị bổ sung vai trò của các chuyên gia, hoạt động tư vấn tâm lý và tham vấn công tác xã hội, trên cơ sở khách quan, trung thực và bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em.

Việc trẻ hiểu rõ thông tin và thể hiện nguyện vọng tự nguyện phải được đặt ở vị trí trung tâm trong mọi đánh giá và quyết định có tính pháp lý, chuyên môn đối với hành vi hiến mô, tạng từ trẻ em.

Đây không chỉ là vấn đề xác nhận sự đồng ý của cha mẹ hay nguyện vọng của trẻ, mà còn là yêu cầu bảo đảm toàn bộ quá trình xem xét không làm tổn hại đến trẻ. Vì vậy, cơ chế đánh giá cần đủ độc lập để nhận diện những tác động, áp lực có thể tồn tại, đồng thời bảo đảm trẻ được tiếp cận thông tin và bày tỏ ý kiến trong điều kiện phù hợp.

- Từ góc độ bảo vệ quyền trẻ em, Hội có kiến nghị gì đối với đề xuất này? Những điều kiện, giới hạn và cơ chế giám sát nào cần được quy định để tránh việc quyền hiến tạng bị hiểu thành nghĩa vụ đạo đức hoặc bị người khác lợi dụng?

Với kinh nghiệm nghiên cứu và thực tiễn nhiều năm, từng chủ trì tham mưu, tham gia xây dựng Luật Trẻ em và nhiều văn bản liên quan đến quyền trẻ em, tôi đánh giá cao những điểm tiến bộ, nhân văn, có cơ sở khoa học và đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong các quy định về hiến mô, tạng từ trẻ em tại dự thảo Luật lần này.

Vấn đề đặt ra là cần có các quy định bảo đảm sự công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của các bên liên quan trong quá trình xây dựng và thực hiện Luật. Đồng thời, phải tăng cường giám sát, kiểm tra, thanh tra và xử lý kịp thời các vi phạm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan.

Các tổ chức xã hội, trong đó có Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cùng các cơ quan chuyên môn và chuyên gia cần có điều kiện tham gia giám sát, phản biện chính sách.

Theo tôi, cần tiếp cận vấn đề một cách đa chiều nhưng phải giữ vững nguyên tắc cốt lõi: bảo vệ quyền của từng cá nhân và mọi trẻ em, hài hòa với lợi ích cộng đồng, đồng thời đề cao tinh thần nhân văn, nhân ái, sẻ chia trong xã hội. Cách tiếp cận này sẽ góp phần khắc phục những quan điểm cực đoan, phiến diện, đồng thời bảo đảm mọi chính sách liên quan đến hiến mô, tạng từ trẻ em đều được xem xét thận trọng và có cơ chế bảo vệ phù hợp.

- Xin trân trọng cảm ơn ông!