Idol Live nhóm: Cơ hội kiếm tiền và những điều cần làm để bảo vệ quyền lợi của mình

Cơn sốt tuyển dụng và sức hút của những khoản thu nhập lớn

Gõ cụm từ "Idol Live", trên các nền tảng mạng xã hội như Threads hay hàng loạt hội nhóm tuyển Idol Live, bài đăng cập nhật từng phút, ghi nhận từ hàng nghìn đến vài chục nghìn người tham gia.

Dưới phần bình luận của một bài đăng tâm sự về tình trạng thất nghiệp, chỉ trong chưa đầy 30 phút đã xuất hiện hàng trăm lời mời ứng tuyển từ các chuyên viên tuyển dụng thuộc nhiều công ty giải trí và livestream. Trên các trang tìm việc như TopCV, YBox, Glints…, những vị trí liên quan đến livestream, biểu diễn và sáng tạo nội dung cũng xuất hiện ngày càng dày đặc.

Sức hút của công việc này nằm ở những lời mời gọi đánh trúng nhu cầu của người trẻ: không cần kinh nghiệm, được đào tạo kỹ năng, có cơ hội xuất hiện trước công chúng và sở hữu mức thu nhập được quảng bá cao hơn nhiều công việc phổ thông.

N.N.Y, sinh viên năm nhất tại Hà Nội chia sẻ lý do cô ứng tuyển thành Idol: "Lúc mới lên Hà Nội, mình chưa rành nhiều thứ, vẫn đang tìm hiểu xem công việc nào phù hợp với bản thân. Có một chị HR chủ động liên hệ, giới thiệu công việc Idol Live và nói công ty sẽ đào tạo từ đầu, không yêu cầu kinh nghiệm. Thấy công việc khá phù hợp với mình nên mình đồng ý ứng tuyển luôn, chấp nhận làm thực tập sinh trong hai tháng".

Còn H.N, người từng có 3 năm làm Idol Live nhóm nhảy tại 6 công ty khác nhau ở TP.HCM, cho biết"Mình tìm đến nghề này trong thời điểm đang thất nghiệp, kinh tế khó khăn. Lúc ấy, thực sự mình rất cần tiền mà đọc tin tuyển dụng thấy thu nhập của ngành này cao hẳn nên mình lựa chọn để tích lũy một khoản". Trong thời gian làm nghề, lương thưởng của cô có tháng lên 40 triệu đồng, thậm chí có thời điểm tới 80 triệu đồng.

Theo thông tin tuyển dụng công bố, mức lương cơ bản của một số vị trí được giới thiệu dao động từ 10-30 triệu đồng/tháng. Thu nhập thực tế phụ thuộc vào doanh thu livestream, lượng quà tặng, thứ hạng nhóm và mức độ hoàn thành KPI.

Mô hình kinh doanh đang được tổ chức ngày càng chuyên nghiệp. Các Multi-Channel Network - mạng lưới quản lý và phát triển nhà sáng tạo nội dung (MCN) tuyển chọn Idol, đào tạo kỹ năng biểu diễn, xây dựng hình ảnh cá nhân và tổ chức các ca livestream theo lịch. Mô hình live nhóm nhảy này có nét tương đồng với hình thức livestream nhóm thần tượng Tuanbo tại Trung Quốc, nơi các thành viên cùng biểu diễn, tương tác với khán giả và cạnh tranh thứ hạng thông qua quà tặng ảo.

Tại Việt Nam, mỗi công ty có thể vận hành nhiều nhóm nhảy. Khi gia nhập công ty, nhân viên sẽ được lựa chọn nền tảng Việt Nam hoặc nước ngoài để live chính. Thực tập sinh sẽ được đào tạo trước khi ra mắt, có biệt danh riêng và kênh TikTok cá nhân, gọi là "trạm". Hoạt động livestream là quy trình có người quản lý, ê-kíp kỹ thuật và bộ phận vận hành. Sự chuyên nghiệp hóa mở ra cơ hội việc làm mới, nhưng cũng khiến người lao động phải thích nghi với những yêu cầu ngày càng rõ về hiệu suất, thời gian và khả năng tạo doanh thu.

Cuộc đua giữ chân người xem

Kể về một ngày làm việc, H.N chia sẻ, trước mỗi ca phát sóng, cô có mặt tại công ty trước khoảng 2 tiếng để chuẩn bị trang phục, trang điểm và làm tóc. Các cô sẽ làm việc trong một studio được bố trí ánh sáng bắt mắt. Khi lên sóng, cô cùng các thành viên trong nhóm sẽ biểu diễn vũ đạo trong khoảng 5-6 tiếng liên tục dưới ánh đèn cường độ cao. Trước mặt các cô là một màn hình lớn. Trên màn hình, người xem được gọi là "user" hoặc "bụt online". Họ gửi quà tặng ảo, những biểu tượng có thể quy đổi thành tiền theo cơ chế của nền tảng. Sau khi nhận quà, cô sẽ phải biểu diễn, tương tác và phản hồi các món quà. Theo đó, thứ hạng của các thành viên cùng nhóm sẽ liên tục thay đổi theo lượng người xem và mức độ ủng hộ. "Ngoài ca hát, nhảy múa, chúng mình còn giao lưu, trò chuyện nhiệt tình với các user, cố gắng làm sao giữ hình tượng, ý tứ, đặc biệt là kiểm soát biểu cảm để không làm phật ý user của nhóm", H.N bộc bạch.

H.N cũng cho biết thêm, có hai hình thức phát sóng phổ biến trong nhóm nhảy. "Live số" là hình thức Idol chủ động tìm kiếm người dùng ủng hộ. "Live lưu lượng" tập trung thu hút người xem tự do. H.N chọn "live số": "Live số mình thoải mái hơn, không phải quá khắt khe giữ hình tượng, được nói chuyện thoải mái miễn là làm ra số, nhưng rất cực ở lúc tìm kiếm user ủng hộ cho mình". Để giữ chân user cho mình, kết thúc phiên live trên công ty, trở về nhà cô tiếp tục live đơn, nhắn tin với khán giả để duy trì mối quan hệ và bảo đảm KPI.

Sau 3 năm làm nghề, cô khẳng định mình phải đánh đổi sức khỏe. Cô kể "Làm công việc này lâu năm, lịch sinh hoạt của mình gần như đảo lộn. Mọi người nhìn vào cứ nghĩ là đơn giản thôi nhưng khối lượng công việc khá lớn và dồn dập liên tục. Có ngày mình đứng trên cao gót 5-7 tiếng, vận động liên tục. Da mặt cũng hư hại vì ngày nào cũng trang điểm đậm, mắt mình cũng mỏi nhiều vì làm việc dưới ánh sáng cường độ cao. Đợt này mình dừng hẳn để nghỉ ngơi".

"Giam đại lý" và những ràng buộc hợp đồng

Đằng sau những lời mời gọi thu nhập hấp dẫn của nghề Idol Live là một vấn đề ít được người mới quan tâm: điều gì xảy ra khi họ muốn nghỉ việc hoặc chuyển sang công ty khác?

H.N từng làm ở 6 công ty khác nhau, một trong những vấn đề cô gặp khó khăn khi chuyển đơn vị là cơ chế liên kết đại lý trên nền tảng, gọi là "giam đại lý". Khi cô muốn nghỉ việc trước thời hạn hoặc chuyển sang công ty khác, công ty cũ có thể không giải phóng liên kết đại lý. Khi chưa được "gỡ đại lý", bất kì livestream nào của cô cũng sẽ bị đánh sập. Nếu muốn hoạt động tại công ty mới, họ phải thương lượng để mua lại đại lý từ công ty cũ. " Đợt đó, mình nghỉ việc ngang ở một bên, bị giam đại lý. Về sau, mình thương lượng với sếp và được bán đại lý sang công ty mới, nhưng công ty mới trừ 2 triệu mỗi tháng lương của mình trong 7 tháng để bù giá mua lại đại lý cho mình 14 triệu đồng", HN cho biết.

Thực tế, nhiều người trẻ không hiểu đầy đủ mối quan hệ giữa hợp đồng với công ty, cơ chế quản lý tài khoản trên nền tảng, dễ rơi vào thế bị động, khó dự liệu chi phí và thời gian để bắt đầu công việc ở đơn vị mới.

Tìm lối ra cho người lao động

Phân tích về cơ chế chuyển đổi đại lý, theo Luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp, cần tách biệt quan hệ giữa hai doanh nghiệp với nghĩa vụ cá nhân của người làm nghề. Dù vận hành theo mô hình nào, doanh nghiệp muốn thu tiền hay trừ tiền của người lao động đều phải chứng minh được căn cứ pháp lý rõ ràng, tự nguyện và phù hợp với quy định hiện hành chứ không thể tự ý chuyển chi phí kinh doanh thành nghĩa vụ của cá nhân.

Đối với các trường hợp công ty tự ý khấu trừ tiền lương để bù vào phí chuyển đại lý, quy định pháp luật đã chỉ rõ ranh giới bảo vệ người lao động. Theo Khoản 1 Điều 102 Bộ luật Lao động năm 2019, người sử dụng lao động chỉ được phép khấu trừ tiền lương để bồi thường thiệt hại do làm hư hỏng dụng cụ, thiết bị hay tài sản của doanh nghiệp, với mức trừ tối đa hằng tháng không quá 30% tiền lương thực nhận. Như vậy, việc công ty lấy lý do đã trả phí chuyển đại lý cho đối tác để tự động trừ lương hàng tháng của Idol là hoàn toàn không có căn cứ pháp lý.

Để không rơi vào thế yếu hay chịu ràng buộc vô lý khi muốn dừng công việc, Luật sư Cường khẳng định, chìa khóa quan trọng nhất đối với người trẻ là sự minh bạch ngay từ khâu ký kết hợp đồng. Bản hợp đồng cần thể hiện cụ thể mức lương cơ bản, tỷ lệ chia doanh thu quà tặng, tiêu chí KPI, thời hạn thanh toán và các khoản phí được phép trừ. Đặc biệt, đối với tài khoản trên các nền tảng mạng xã hội, việc công ty hỗ trợ quản lý kênh không đồng nghĩa với quyền kiểm soát vô thời hạn đối với hình ảnh và hoạt động nghề nghiệp của Idol. Idol có quyền đòi hỏi cơ chế đối soát doanh thu minh bạch để biết rõ các số liệu quà tặng và khoản phí bị khấu trừ hàng tháng.

Luật sư Cường khuyên, trước khi đặt bút ký, các bạn trẻ cần đọc kỹ từng điều khoản về thời hạn, phạt vi phạm, phí đào tạo,tuyệt đối không ký các giấy nhận nợ hay cam kết hoàn trả tài chính khi chưa hiểu rõ nghĩa vụ của mình.

Trong quá trình làm việc, người lao độngchủ động lưu giữ đầy đủ hợp đồng, phụ lục, bảng lương, dữ liệu doanh thu và tin nhắn giao việc. Khi phát sinh tranh chấp như bị nợ lương hay ép buộc bồi thường trái luật, người lao động có quyền yêu cầu công ty giải thích bằng văn bản và tìm đến cơ quan Thanh tra Lao động hoặc Tòa án để bảo vệ quyền tự do nghề nghiệp chính đáng của mình.