Không thể để AI “sống trên lưng” báo chí

Sáng 20/6, tại TP Hải Phòng, trong khuôn khổ Hội Báo toàn quốc 2026, Diễn đàn Báo chí toàn quốc 2026 diễn ra phiên 4 với chủ đề "Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI: Bảo vệ giá trị của nghề báo". Phiên thảo luận do ông Nguyễn Văn Bá, Tổng Biên tập Báo VietNamNet, điều hành. Tham dự có ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam.

Báo chí phải nhận diện được tài sản của mình

Mở đầu phiên thảo luận, bà Đặng Thị Phương Thảo, Phó Cục trưởng Cục Báo chí, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, nêu thực trạng bản quyền báo chí trong kỷ nguyên số đang đứng trước nhiều thách thức mới. Theo bà, báo chí Việt Nam mỗi năm sản xuất khối lượng nội dung rất lớn, từ tin, bài, ảnh, video đến các sản phẩm đa phương tiện. 

Tuy nhiên, khi thói quen tiếp cận thông tin của công chúng chuyển mạnh sang mạng xã hội, công cụ tìm kiếm, nền tảng video và ứng dụng tổng hợp nội dung, giá trị nội dung báo chí cũng dễ bị phân tán, bị khai thác ngoài sự kiểm soát của tòa soạn.

Từ góc nhìn của người nhiều năm theo đuổi câu chuyện bản quyền, ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam cho rằng vấn đề hiện nay đã khác rất xa so với 10 năm hay 20 năm trước. Trước đây, nhiều người nghĩ rằng thông tin đã đưa lên mạng thì có thể sử dụng miễn phí, chỉ cần trích dẫn hoặc sửa lại đôi chút là được. Nhưng trong môi trường bản quyền quốc tế, cách hiểu này tiềm ẩn rủi ro rất lớn, nhất là khi các hãng tin, cơ quan báo chí nước ngoài có hệ thống theo dõi, thống kê và yêu cầu bồi thường rất chặt chẽ.

Ông Lê Quốc Minh cũng chỉ ra rằng câu chuyện bản quyền hiện nay không còn dừng ở việc "copy paste". Các nền tảng video, mạng xã hội, các kênh cá nhân và cả công cụ AI có thể lấy tin, "xào nấu", đọc lại, biên tập lại hoặc cào dữ liệu để huấn luyện hệ thống. Vì vậy, nếu báo chí không tự bảo vệ tài sản của mình, công sức của nhà báo có thể bị người khác khai thác để tạo lượt xem, doanh thu và ảnh hưởng xã hội lớn hơn chính nguồn gốc ban đầu.

Ở góc nhìn của cơ quan báo chí quốc gia, ông Phạm Mạnh Hùng, Phó Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam, nhấn mạnh rằng các cơ quan báo chí đang sở hữu khối tài nguyên nội dung rất lớn. Đó không chỉ là tin, bài hằng ngày, mà còn là tư liệu âm thanh, hình ảnh, chương trình phát thanh, truyền hình, dữ liệu lịch sử, tư liệu về văn hóa, nghệ thuật, con người và đất nước. Vấn đề đặt ra là đưa những tài nguyên ấy lên môi trường số như thế nào, giao cho ai khai thác, khai thác theo cơ chế nào và bảo vệ ra sao.

Ông Hoàng Đình Chung, Giám đốc Trung tâm Bản quyền số, Hội Truyền thông số Việt Nam, tiếp cận vấn đề từ khái niệm tài sản số báo chí. Theo ông, báo chí cần được nhìn nhận như một loại tài sản vô hình trong nền kinh tế sáng tạo, bao gồm tài sản trí tuệ, tài sản thương hiệu, tài sản dữ liệu và tài sản phân phối. Khi coi nội dung là tài sản, cơ quan báo chí phải biết đăng ký, định danh, bảo vệ, định giá, cấp phép và khai thác tài sản đó một cách chiến lược.

Các ý kiến tại phiên thảo luận cũng gặp nhau ở một điểm: Bảo vệ bản quyền không chỉ nhằm chống vi phạm, mà còn để tạo nền tảng cho mô hình kinh tế báo chí mới. Nếu nội dung được bảo vệ, cơ quan báo chí có thể phát triển thuê bao trả phí, cấp phép nội dung, khai thác dữ liệu, phân phối trả tiền hoặc chia sẻ doanh thu với các nền tảng. Ngược lại, nếu nội dung tiếp tục bị sử dụng miễn phí, báo chí sẽ rất khó có nguồn lực để đầu tư cho sản phẩm chất lượng cao.

Pháp lý và công nghệ phải cùng bảo vệ giá trị nghề báo

Trong phần trao đổi được chú ý tại phiên thảo luận, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, khẳng định hệ thống pháp luật Việt Nam về quyền tác giả, quyền liên quan đã có bước phát triển quan trọng. Việt Nam đã tham gia 8 điều ước quốc tế đa phương về quyền tác giả và quyền liên quan, trong đó có những điều ước rất quan trọng đối với môi trường số. Điều đó tạo cơ sở để các chủ thể quyền tại Việt Nam bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình không chỉ trong môi trường thực, mà cả trên môi trường số.

Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, vấn đề đặt ra hiện nay là trí tuệ nhân tạo đang ảnh hưởng đến báo chí như thế nào và đang khai thác tài sản của các tòa soạn ra sao. Trước đây, khi nói đến AI, nhiều người nhìn thấy chủ yếu là khả năng hỗ trợ công việc, tăng năng suất, tối ưu quy trình sản xuất nội dung. Nhưng đến nay, câu hỏi đã chuyển sang một bình diện khác: AI có thể lấy dữ liệu báo chí, huấn luyện mô hình, tái tạo sản phẩm mới và ảnh hưởng trực tiếp đến quyền khai thác bình thường của chủ thể quyền.

Bà Phạm Thị Kim Oanh cho biết, gần đây, Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025 đã có sửa đổi, bổ sung điều khoản liên quan đến việc sử dụng dữ liệu, tài liệu đã được công bố hợp pháp và được tiếp cận hợp pháp để huấn luyện AI phục vụ nghiên cứu, nhưng không mang tính thương mại. Việc sử dụng đó cũng phải bảo đảm không ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể quyền. Quốc hội đã giao Chính phủ quy định cụ thể hơn các điều kiện để thực hiện khai thác văn bản và dữ liệu (TDM), đối với quyền tác giả và quyền liên quan.

Tại Nghị định số 134/2026/NĐ-CP ngày 6/4/2026 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 17/2023/NĐ-CP ngày 26/4/2023 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan, các quy định đã góp phần hoàn thiện thêm hành lang pháp lý cho vấn đề này. Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, đây chính là nội dung liên quan trực tiếp đến mối quan ngại của các cơ quan báo chí: Các công ty đào tạo AI sử dụng dữ liệu, tài liệu như thế nào để không xâm phạm bản quyền. Các công ty này phải đáp ứng những điều kiện nhất định; đồng thời, chủ thể quyền có quyền bảo lưu, có quyền tuyên bố từ chối để không cho phép tài sản của mình bị sử dụng phục vụ huấn luyện AI trong những trường hợp cụ thể.

Điểm đáng chú ý trong phần trao đổi của bà Phạm Thị Kim Oanh là việc nhấn mạnh quyền dân sự, quyền độc quyền của chủ thể quyền. Nếu dữ liệu, tài sản báo chí bị lấy để đào tạo AI, sau đó được sử dụng lại trong môi trường thương mại, tác động trực tiếp đến hoạt động khai thác bình thường của cơ quan báo chí, thì đó là vấn đề phải được nhìn nhận nghiêm túc. Đây cũng là lý do các tòa soạn cần chủ động tuyên bố, định danh và bảo vệ tài sản nội dung của mình thay vì chỉ chờ xử lý khi vi phạm đã xảy ra.

Từ góc độ cơ quan quản lý nhà nước, bà Phạm Thị Kim Oanh đề nghị các tòa soạn, cơ quan báo chí rà soát lại toàn bộ tài nguyên báo chí của mình. Bước đầu tiên là phải nhận diện được tài sản, xác định đâu là bài viết, hình ảnh, video, dữ liệu, tư liệu có giá trị và có nguy cơ bị khai thác. Sau đó, các cơ quan báo chí cần áp dụng các biện pháp pháp lý và công nghệ để bảo vệ, trong đó có thể phối hợp với các đơn vị công nghệ để gắn mã, định danh, theo dõi và phát hiện hành vi sử dụng trái phép.

Bà Phạm Thị Kim Oanh cũng nhắc đến các quy định tại Điều 198, 198A, 198B của Luật Sở hữu trí tuệ, cũng như các quy định từ Điều 110 đến Điều 114 của Nghị định số 17/2023/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Sở hữu trí tuệ về quyền tác giả, quyền liên quan. Theo đó, các nhà cung cấp dịch vụ trung gian, các nhà cung cấp dịch vụ internet cũng có trách nhiệm phối hợp trong thực thi quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số. Đây là cơ sở để các cơ quan báo chí sử dụng công cụ pháp lý khi phát hiện nội dung bị khai thác, sao chép hoặc phân phối trái phép.

Bên cạnh đó, hành lang xử phạt vi phạm hành chính cũng đã được cập nhật để phù hợp hơn với môi trường số. Bà Phạm Thị Kim Oanh dẫn Nghị định số 341/2025/NĐ-CP của Chính phủ: Quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan. Nghị định này cập nhật các hành vi vi phạm trên môi trường số, tạo cơ sở để xử lý cá nhân, tổ chức cố tình lấy tài sản của người khác hoặc khai thác trái phép nội dung có bản quyền.

Không chỉ trong phạm vi trong nước, bà Phạm Thị Kim Oanh cũng nhấn mạnh ý nghĩa của các cam kết quốc tế mà Việt Nam đã tham gia. Điều đó có nghĩa là các chủ thể quyền của Việt Nam có cơ sở để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình trong quan hệ quốc tế. Các tổ chức, mạng xã hội, đơn vị truyền thông khi khai thác sản phẩm của tác giả, cá nhân, tổ chức tại Việt Nam đều phải xin phép và sử dụng trên cơ sở tôn trọng bản quyền.

Phiên 4 đã gợi mở một thông điệp quan trọng: bảo vệ bản quyền báo chí chính là bảo vệ giá trị của nghề báo. Đó là bảo vệ công sức lao động sáng tạo của nhà báo, bảo vệ tài sản nội dung của tòa soạn, bảo vệ nguồn tin chính thống và bảo vệ quyền được tiếp cận thông tin chất lượng của công chúng. Trong kỷ nguyên AI, nếu báo chí không chủ động bảo vệ mình, tài sản cốt lõi của nghề báo có thể bị khai thác ngay trên chính môi trường mà báo chí đang phải hiện diện để tồn tại.