Làm sao để giữ sự gắn kết trong gia đình hiện đại?

Chiều cuối tuần trong căn nhà 3 thế hệ ở xã Quang Minh (Hà Nội), bà ngoại cô giáo Trần Thị Dung lặng lẽ đứng trước mâm cơm nóng hổi.

Hôm ấy, bà dậy từ sớm đi chợ, chuẩn bị những món ăn quen thuộc mà con cháu vẫn thích. Nhưng đến chiều, khi cả gia đình thông báo sẽ ra ngoài ăn theo kế hoạch đã thống nhất từ trước, bà mới chợt nhớ mình đã quên mất cuộc hẹn ấy. Bà không trách ai, chỉ nhìn mâm cơm rồi nói khẽ: "Hay cả nhà ăn ở nhà nhé? Bà lỡ nấu rồi!".

Câu nói nhẹ nhưng đủ khiến không khí chùng xuống, không có mâu thuẫn, không có tranh cãi, nhưng khoảnh khắc ấy lại khiến chị Trần Thị Dung nhận ra một điều, khoảng cách thế hệ đôi khi bắt đầu từ những điều rất nhỏ trong đời sống thường ngày.

"Nhìn mâm cơm bà chuẩn bị, tôi hiểu điều khiến bà buồn không phải chuyện ăn ở đâu, mà là cảm giác công sức và niềm vui của mình bị bỏ quên", chị chia sẻ.

Sau vài phút, gia đình quyết định thay đổi kế hoạch, hủy bữa ăn ở nhà hàng để quây quần bên mâm cơm của bà. Quan trọng hơn, sau bữa cơm ấy là một cuộc trò chuyện giữa ba thế hệ.

Người trẻ giải thích lý do muốn đổi không khí, muốn có trải nghiệm bên ngoài. Người bà cũng nói rõ cảm xúc khi chuẩn bị bữa ăn từ sáng. Không ai đúng tuyệt đối, cũng không ai sai hoàn toàn. "Từ hôm đó, các con biết đặt mình vào vị trí của bà nhiều hơn. Còn bà cũng hiểu người trẻ có nhu cầu và cách sống khác trước", chị Dung nói.

Gia đình chị hiện có 5 thành viên, cùng sống dưới một mái nhà 3 thế hệ. Điều chị tự hào không phải là việc gia đình hiếm khi mâu thuẫn, mà là mỗi khi có khác biệt, mọi người đều chọn đối thoại thay vì im lặng hay áp đặt.

Được nuôi dưỡng trong gia đình nhiều thế hệ gắn bó với nghề giáo, chị Dung trưởng thành cùng những giá trị bền vững như giữ gìn bữa cơm gia đình, sống có trách nhiệm và biết ơn những người đi trước.

Trong gia đình chị, bữa cơm tối vẫn là thời điểm quan trọng nhất trong ngày. Cuối tuần, các thành viên cố gắng sắp xếp để ăn cùng nhau. Điện thoại được đặt sang một bên, công việc tạm gác lại.

Câu chuyện của gia đình chị Trần Thị Dung cũng là câu chuyện đang diễn ra trong nhiều gia đình Việt Nam hiện nay.

Tại Cần Thơ, Nguyễn Thị Như Ý, 18 tuổi, đang sống cùng ông bà và cha mẹ trong một gia đình 3 thế hệ. Như Ý cho biết, điều khiến em gắn bó với gia đình không phải những quy định nghiêm khắc, mà là việc mọi người luôn lắng nghe và tôn trọng ý kiến của nhau.

"Gia đình em vẫn giữ những giá trị ông bà truyền lại như kính trên nhường dưới, sống trung thực, quan tâm lẫn nhau. Nhưng điều em thấy quý nhất là dù lớn hay nhỏ thì mọi người đều được lắng nghe", em nói.

Hai gia đình ở hai vùng miền khác nhau nhưng lại gặp nhau ở một điểm chung: sự gắn kết đến từ khả năng chấp nhận những khác biệt. Tuy nhiên, để có được điều đó trong xã hội hiện đại không hề dễ dàng.

Khoảng cách thế hệ

Theo ThS. Đỗ Thị Vân An, việc các thành viên trong gia đình thiếu kết nối không chỉ là thay đổi bề mặt, mà là hệ quả của quá trình xã hội hiện đại, khi thời gian sống bị phân mảnh mạnh hơn trước. Con người ngày nay không chỉ làm việc, mà còn học tập, phát triển bản thân, tham gia các hoạt động xã hội và giải trí.

Cùng với đó, công nghệ số tạo ra một dạng "phân tán chú ý" mới. Trong cùng một mái nhà, mỗi người có thể chìm trong thế giới riêng trên điện thoại hoặc máy tính. "Nhiều người có mặt ở nhà nhưng không thực sự hiện diện trong gia đình, thiếu sự kết nối thực sự", bà An nhận định.

Bên cạnh đó, khoảng cách thế hệ cũng ngày càng rõ nét hơn. Thế hệ trước trưởng thành trong bối cảnh đề cao kinh nghiệm, tính cộng đồng và sự gắn bó. Trong khi thế hệ trẻ lớn lên trong môi trường mở, nhiều thông tin và chịu ảnh hưởng mạnh từ công nghệ.

Sự khác biệt này dẫn đến những cách nhìn khác nhau về cuộc sống, lựa chọn cá nhân và giá trị gia đình. Người lớn có thể lo ngại con cháu ít gắn bó hơn. Người trẻ lại cảm thấy mình chưa được thấu hiểu hoặc tôn trọng đầy đủ.

Tuy nhiên, theo bà An, khi các thế hệ không có cơ hội trao đổi thẳng thắn, khoảng cách sẽ tự nhiên bị kéo giãn. Gia phong vì vậy không thể tiếp tục dựa trên sự áp đặt, mà cần được xây dựng trên nền tảng lắng nghe và đồng hành.

Nhìn từ những câu chuyện như gia đình chị Trần Thị Dung hay Như Ý, có thể thấy điều giữ nếp nhà nằm ở cách họ điều chỉnh để sống cùng nhau.

Người lớn vẫn giữ vai trò truyền thống, như chăm lo bữa cơm, duy trì thói quen gia đình. Người trẻ có không gian riêng, nhưng vẫn dành thời gian trở về và chia sẻ. Ở giữa là sự kết nối được xây dựng từng chút một.

Theo ThS. Đỗ Thị Vân An, trong bối cảnh hiện đại, gia phong không nên được hiểu như hệ quy tắc cứng nhắc, mà là một hệ giá trị sống được nuôi dưỡng hằng ngày. Đó có thể là một bữa cơm chung, một cuộc trò chuyện ngắn sau giờ làm, một lần đi chơi cùng nhau, hay đơn giản là thói quen hỏi han nhau mỗi ngày. Những điều nhỏ ấy tạo nên nền tảng gắn kết bền vững.

"Gia phong chỉ có ý nghĩa khi vừa giữ được giá trị truyền thống, vừa đủ linh hoạt để các thế hệ không bị áp lực khi sống chung", bà An nói.