Lần đầu tiên trong lịch sử, phụ nữ thống lĩnh giải Nobel Xanh về môi trường

Borim Kim (Hàn Quốc)

Nhà hoạt động trẻ Borim Kim (31 tuổi) đã dẫn dắt chiến dịch "Youth 4 Climate Action" giành chiến thắng trong vụ kiện khí hậu do thanh niên khởi xướng đầu tiên tại châu Á, buộc chính phủ Hàn Quốc phải đặt ra các mục tiêu giảm phát thải mạnh mẽ hơn. Tháng 8/2024, Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc phán quyết rằng chính sách khí hậu của chính phủ vi phạm các quyền hiến định của các thế hệ tương lai, yêu cầu thiết lập các mục tiêu giảm phát thải có tính ràng buộc pháp lý giai đoạn 2031-2049 để đáp ứng cam kết đạt được mức phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Quyết định lịch sử này là một bước ngoặt đối với phong trào chống biến đổi khí hậu ở châu Á. Nếu được thực thi, nó có tiềm năng ngăn chặn hơn 1.500 triệu tấn khí thải carbon, tương đương với lượng khí thải hằng năm của khoảng 500 nhà máy điện than trong 25 năm tới.

Sarah Finch (Anh)

Bà Sarah Finch (62 tuổi) đã thắng một vụ kiện lịch sử tại Tòa án Tối cao Anh, thiết lập tiền lệ pháp lý yêu cầu các dự án nhiên liệu hóa thạch phải tính toán đầy đủ tác động khí hậu từ việc đốt nhiên liệu mà họ khai thác.

Sarah Finch và Nhóm hành động Weald đã dẫn đầu một chiến dịch chống lại hoạt động khoan dầu ở phía Đông Nam nước Anh trong hơn một thập kỷ. Sự kiên trì đấu tranh pháp lý suốt 5 năm của bà đã dẫn đến một phán quyết mang tính bước ngoặt trong luật khí hậu của Anh. Trong phán quyết "Finch" tháng 6/2024, Tòa án Tối cao Anh quy định rằng bất kỳ quyết định nào phê duyệt các dự án nhiên liệu hóa thạch mới đều phải tính đến tác động của việc đốt than, dầu hoặc khí đốt đối với khí hậu. Tiền lệ pháp lý này đã ngăn chặn các dự án khai thác nhiên liệu hóa thạch và phát triển công nghiệp khác trên khắp nước Anh.

Alannah Acaq Hurley (Mỹ)

Alannah Acaq Hurley (40 tuổi) - Nhà lãnh đạo người bản địa Yup'ik đã huy động 15 quốc gia bản địa và các tổ chức để ngăn chặn dự án mỏ lộ thiên lớn nhất Bắc Mỹ (Pebble Mine), bảo vệ 25 triệu mẫu vùng hoang dã giàu cá hồi tại Alaska.

Alannah Acaq Hurley, một thủ lĩnh thay mặt cho 15 bộ lạc bản địa Yup'ik, đã dẫn đầu một chiến dịch ngăn chặn dự án khai thác mỏ Pebble khổng lồ tại vùng vịnh Bristol của Alaska. Với tư cách là giám đốc điều hành của Liên minh các bộ lạc vùng vịnh Bristol, Alannah và liên minh đã giành được quyền phủ quyết lịch sử của Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA) đối với dự án khai thác đồng và vàng vào tháng 1/2023. Chiến thắng này bảo vệ vịnh Bristol và lưu vực rộng lớn của nó - bao gồm 25 triệu mẫu Anh vùng hoang dã, sông ngòi và vùng đất ngập nước, nơi sinh sống của quần thể cá hồi hoang dã lớn nhất thế giới - khỏi việc xây dựng mỏ lộ thiên lớn nhất Bắc Mỹ.

Yuvelis Morales Blanco (Colombia)

Yuvelis Morales Blanco (24 tuổi) đã giúp huy động cộng đồng của mình ở Puerto Wilches phản đối 2 dự án khoan dầu khí quan trọng, ngăn chặn thành công việc đưa công nghệ khai thác khí đá phiến thương mại vào Colombia. 

Năm 2022, khi vấn đề khai thác khí đá phiến được đưa ra thảo luận trên toàn quốc, công ty dầu khí lớn nhất nước Ecopetrol đã đình chỉ các hợp đồng cho các dự án thí điểm khai thác khí đá phiến. Tháng 8/2024, khi các dự án vẫn bị đình chỉ, Tòa án Hiến pháp Colombia xác nhận rằng các dự án này đã vi phạm quyền của cộng đồng người Mỹ gốc Phi ở Puerto Wilches.

Iroro Tanshi (Nigeria)

Loài dơi đuôi ngắn lá tròn (Hipposideros curtus) đã không được ghi nhận ở bất kỳ đâu trên thế giới cho đến khi nhà sinh thái học bảo tồn Iroro Tanshi tái phát hiện một quần thể nhỏ trú ngụ tại Khu bảo tồn động vật hoang dã Afi Mountain ở Nigeria vào năm 2016. Việc này đã thúc đẩy Tanshi (hiện 41 tuổi) làm đồng giám đốc điều hành của Tổ chức Bảo tồn Động vật có vú nhỏ (SMACON). Cô đã dành nhiều năm xây dựng một chương trình phòng chống cháy rừng tích hợp cộng đồng, dựa trên các kỹ thuật từ các chương trình liên kết với Cục Lâm nghiệp Mỹ và mô hình dự báo rủi ro cháy rừng từ vùng Tây Nam Mỹ.

Làm việc với 16 ngôi làng xung quanh khu bảo tồn rộng 1.000 ha, cô đã giúp các cộng đồng soạn thảo luật với các hình phạt tài chính đối với việc đốt rừng trái phép, và lắp đặt các trạm thời tiết để tạo ra các đánh giá rủi ro cháy rừng hàng ngày. Chương trình đã đào tạo 50 người bảo vệ rừng được trang bị thiết bị GPS và bộ đàm hai chiều. Vào những ngày nguy hiểm cao, người rao tin sẽ đi khắp các cộng đồng vào lúc bình minh, thông báo cảnh báo cấm đốt lửa bằng chiêng.

Từ đầu năm 2022 đến tháng 5/2025, cô Tanshi và các đội cứu hỏa cộng đồng đã tuần tra khắp hơn 2.400 trang trại và ứng phó hiệu quả với hơn 70 vụ cháy, bảo vệ cộng đồng, rừng và môi trường sống của loài khỉ đột, tinh tinh và khỉ khoan đang có nguy cơ tuyệt chủng nghiêm trọng. Chương trình đã bảo vệ mùa màng và sinh kế của khoảng 27.000 người dân ở các cộng đồng xung quanh. Tanshi hiện đang nỗ lực nhân rộng mô hình này trên khắp Nigeria và sang các quốc gia khác.

Theonila Roka Matbob (Papua New Guinea)

Theonila Roka Matbob (35 tuổi) lớn lên ở mỏ đồng và vàng Panguna trên đảo Bougainville, một trong những mỏ khai thác lộ thiên lớn nhất thế giới trong suốt thời gian hoạt động. Mỏ hoạt động từ năm 1972 đến năm 1989 dưới sự quản lý của một công ty con thuộc tập đoàn khai thác mỏ khổng lồ Rio Tinto của Anh-Úc. Trong thời gian đó, ước tính mỗi ngày mỏ đã đổ khoảng 150.000 tấn chất thải khai thác xuống các con sông gần đó, trong khi cộng đồng địa phương chỉ nhận được 1,4% doanh thu.

Khi người dân nổi dậy chống lại sự tàn phá môi trường, một cuộc nội chiến tàn khốc đã nổ ra khiến khoảng 20.000 người thiệt mạng. Cha của Matbob nằm trong số những người thiệt mạng và cô đã trải qua 6 năm thời thơ ấu trong trại tị nạn. Rio Tinto đã bỏ hoang khu vực này vào năm 1989, và năm 2016 đã thoái vốn cổ phần đồng thời từ bỏ trách nhiệm dọn dẹp. Nhiều thập kỷ sau, hệ thống sông Jaba và Kawerong vẫn bị ô nhiễm, với nhiều thế hệ cộng đồng hạ lưu báo cáo về các bệnh ngoài da, nhiễm trùng đường hô hấp và biến chứng thai kỳ.

Năm 2020, Matbob trở thành người đứng đầu đơn khiếu nại nhân quyền do 156 thành viên cộng đồng đệ trình chống lại Rio Tinto. Cô đã thành công khi khởi xướng một chiến dịch buộc Rio Tinto, công ty khai thác mỏ lớn thứ hai thế giới, phải ký một bản ghi nhớ mang tính bước ngoặt vào tháng 11/2024 để giải quyết hậu quả môi trường và xã hội do mỏ Panguna của họ gây ra. Công ty này đã thừa nhận mỏ Panguna, bị bỏ hoang từ 35 năm trước, gây ra các tác hại môi trường trên phạm vi rộng lớn và bắt đầu quá trình khắc phục nhằm giải quyết các rủi ro cấp bách và lâu dài.