Mất kết nối xã hội đang tạo ra một thế hệ người trẻ cô đơn

Tháng 9 vừa qua, trên mạng xã hội Reddit, một thanh niên 25 tuổi bày tỏ nỗi tuyệt vọng về tình trạng thiếu tiếp xúc vật lý. "Tôi nhận ra mình có lẽ sẽ cô đơn mãi", anh viết. Nếu trước đây, nỗi lo của anh là thiếu tình dục, thì hiện tại điều anh mong muốn nhất là những cái ôm hay cử chỉ ấm áp. Việc không có bạn thân lẫn thói quen thân thiết với gia đình khiến mong muốn được ôm người mình yêu thương trở thành khao khát mỗi ngày.

Cùng chung hoàn cảnh, một nữ sinh 20 tuổi chia sẻ về quãng thời gian cô đơn khi học đại học. Nhịp sống của cô chỉ xoay quanh những ngày lặp lại: ăn trưa một mình, đến trường, lái xe về nhà, rồi học bài. Khoảng thời gian buổi tối và cuối tuần trở thành áp lực lớn khi cô khát khao giao tiếp xã hội nhưng không có ai để trò chuyện hay đi chơi cùng.

Một người khác thừa nhận gặp bế tắc khi cố gắng xoa dịu nỗi cô đơn không thể kiểm soát của bản thân. Người này viết: "Thật không thể chịu đựng được nỗi cô đơn. Có ai khác cũng trải qua điều này không", một dòng trạng thái thậm chí bỏ ngỏ, không có dấu chấm hỏi hay chấm câu.

Khủng hoảng cô đơn ở giới trẻ

Một nghiên cứu được thực hiện bởi các nhà khoa học tại Trường Y tế Công cộng Đại học Washington, khảo sát hơn 1 triệu thanh thiếu niên từ 38 quốc gia, cho thấy, tình trạng cô đơn ở giới trẻ tăng ở nhiều khu vực trong giai đoạn từ năm 2002 đến năm 2022. Từ Đức đến Úc đến Anh, các nghiên cứu đều ghi nhận sự gia tăng tình trạng cô đơn và cô lập xã hội ở thanh thiếu niên và người trẻ.

Trong cuốn sách mới "Thế hệ cô đơn", Tiến sĩ Michelle Lim, nhà tâm lý học lâm sàng và chuyên gia về cô đơn, chỉ ra rằng, dù quá trình trưởng thành vốn luôn cô đơn và dễ mất phương hướng, nhưng bản chất tuổi thơ đã thay đổi đáng kể trong vài thập kỷ qua, khiến tình trạng này ở giới trẻ trở nên trầm trọng hơn.

Lim đã chỉ ra một loạt các yếu tố làm trầm trọng thêm vấn đề: áp lực từ nền giáo dục cạnh tranh, bùng nổ của công nghệ số, di chứng tâm lý sau đại dịch Covid-19, xu hướng quy mô gia đình nhỏ, sự suy giảm của các không gian công cộng và tổ chức tôn giáo, áp lực chi phí sinh hoạt, mô hình làm việc/học tập kết hợp (hybrid) và sự phát triển của tự động hóa - nơi những sinh hoạt thường nhật như đi siêu thị cũng không còn đòi hỏi tương tác trực tiếp.

Là thành viên của hội đồng cố vấn về cô đơn cho Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Lim cho rằng giáo dục là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến cuộc "khủng hoảng cô đơn" ở giới trẻ hiện nay. Theo bà, hệ thống giáo dục thế kỷ 21 đang quá tập trung vào thành tích học tập. Áp lực thi cử, lịch học thêm dày đặc cùng các hoạt động ngoại khóa bắt buộc, vốn xuất phát từ tâm lý sợ con tụt hậu của phụ huynh, đang vô tình tước đoạt thời gian của trẻ.

Bà nhấn mạnh trẻ em cần thời gian rảnh rỗi và vui chơi tự do để rèn luyện kỹ năng tương tác xã hội tự nhiên cũng như định hình bản sắc cá nhân. Việc quá chú trọng vào học thuật có nguy cơ tạo ra một thế hệ giỏi kiến thức nhưng thiếu kỹ năng xã hội để đối mặt với thách thức khi trưởng thành.

Rào cản kết nối thời mạng xã hội

Nenyasha Dongo, 18 tuổi người Zimbabwe, sinh viên Đại học Công nghệ Sydney (Úc), từng trải qua nửa năm đầu sống trong sự cô lập. Dù có tính cách cởi mở, cô hầu như không thể kết giao tại trường và thường trở về nhà trong không gian im lặng khi bạn bè ở cùng thường đóng kín cửa phòng. Để khỏa lấp khoảng trống, cô giải trí qua TikTok, xem phim và chờ giờ gọi điện về gia đình.

Trong khi đó, Mihindi Pathinayake, 20 tuổi, đến từ Sri Lanka, chỉ ra rào cản từ cách thức giao tiếp thời kỹ thuật số. Việc kết nối thường dừng lại ở bước trao đổi tài khoản Instagram rồi bỏ ngỏ, hiếm khi dẫn đến tương tác thực tế. Ngoài ra, sự phổ biến của mô hình học kết hợp sau đại dịch Covid-19 cũng làm giảm tần suất gặp mặt trực tiếp, khiến việc thiết lập các mối quan hệ tự nhiên trở nên vô cùng khó khăn.

Usha Makkena, một sinh viên đại học 22 tuổi tại Sydney, cho biết, các tương tác thụ động như theo dõi hay tương tác bài viết trên mạng xã hội đang dần thay thế việc liên lạc chủ động, dù không mang lại giá trị kết nối thực sự. Bên cạnh đó, tâm lý so sánh khi nhìn thấy cuộc sống xã hội sôi động của người khác khiến những người trẻ vốn đang cô đơn càng cảm thấy bị cô lập.

Dù vậy, theo Lim, không nên nhìn nhận công nghệ hoàn toàn theo hướng tiêu cực. Dù có thể làm giảm sự hài lòng từ các tương tác trực tiếp hoặc gia tăng sự e ngại kết nối thực tế, nghiên cứu của bà chỉ ra rằng nền tảng kỹ thuật số vẫn đóng vai trò quan trọng giúp củng cố các mối quan hệ có sẵn, hỗ trợ những người trẻ thuộc các nhóm thiểu số tìm thấy cộng đồng đồng cảm và mở rộng hiểu biết về thế giới.

Vòng luẩn quẩn của sự cô đơn

Tiến sĩ Shairi Turner, giám đốc y tế của tổ chức phi lợi nhuận về sức khỏe tinh thần Crisis Text Line, cho rằng, Gen Z là một trong những thế hệ chịu ảnh hưởng rõ rệt của sự cô đơn. "Hiện từ 14 đến 29 tuổi, họ là thế hệ sinh ra trong thời đại kỹ thuật số, rất thoải mái khi kết nối với mọi người qua điện thoại", Turner nói. "Nhưng sự kết nối đó không thể thay cho sự kết nối với con người. Nó tạo ra ảo tưởng về sự gần gũi, nhưng thiếu đi sự tương tác thực sự giữa người với người".

Những lo ngại này càng có cơ sở khi công nghệ dần trở thành một phần trong các mối quan hệ tình cảm và xã hội. Từ thực tiễn lâm sàng, Lim ghi nhận trường hợp nhiều người trẻ duy trì quan hệ yêu đương hoàn toàn qua mạng mà chưa từng gặp mặt trực tiếp ngoài đời. Bà cũng cảnh báo về tương lai nơi người trẻ coi hình đại diện AI là bạn bè thân thiết nhất. 

Dù các kết nối ảo giúp tránh được những va chạm, mâu thuẫn thường có trong cuộc sống, nhưng chúng thiếu vắng tiếp xúc thể chất và làm nghèo đi trải nghiệm sống của con người. Sự phức tạp và khác biệt ở con người thực tế chính là yếu tố thúc đẩy tư duy, sự thấu cảm và sự trưởng thành. Việc lạm dụng các mối quan hệ ảo có nguy cơ khiến con người dần đánh mất khả năng kết nối chân thật với thế giới thực. 

Lim cũng cảnh báo về "vòng luẩn quẩn của sự cô đơn", nơi cảm giác cô độc khiến người trẻ sợ hãi các tương tác thực tế, chọn cách thu mình lại và ngày càng trở nên cô lập hơn. Ở quy mô lớn hơn, toàn xã hội có thể đang đối mặt với cuộc khủng hoảng mất kết nối.

Trong cuốn "Thế hệ cô đơn", Lim dự báo tương tác xã hội trong tương lai có thể giống như việc tập thể dục ngày nay: từng là một phần bình thường của cuộc sống, nhưng ngày càng phải chủ động sắp xếp lịch trình để thực hiện. Thực tế, sự bùng nổ của các ứng dụng và dịch vụ trả phí kết nối con người hiện nay là ví dụ cho sự suy giảm các hình thức giao lưu truyền thống.

Theo Lim, tình trạng cô đơn ở giới trẻ là lời cảnh báo đòi hỏi sự chung tay của toàn xã hội. Bà nhấn mạnh, xây dựng môi trường kết nối lành mạnh là trách nhiệm chung của cộng đồng, nhằm ngăn các mối quan hệ xã hội vốn là nhu cầu thiết yếu của con người trở thành điều “có cũng tốt, không có cũng chẳng sao”.