Gia đình mất kết nối vì phụ thuộc vào điện thoại

Công nghệ giúp con người kết nối nhanh hơn, nhưng cũng âm thầm kéo nhiều người, trong số đó có cả phụ nữ và trẻ em vào một vòng xoáy của áp lực, so sánh và kiệt quệ tinh thần. Khi cuộc sống số trở thành một phần tất yếu của đời sống hiện đại thì "detox số" không còn là một xu hướng mà đang dần trở thành một nhu cầu để bảo vệ sức khỏe tâm thần của mỗi gia đình.

Một bữa cơm tối trong thời đại công nghệ số, bố trả lời email trên điện thoại, mẹ lướt mạng xã hội sau một ngày làm việc căng thẳng, đứa con xem video hoạt hình trên máy tính bảng. Cả gia đình vẫn ngồi chung một bàn ăn, nhưng gần như không có kết nối.

Đó không còn là hình ảnh hiếm gặp trong nhiều gia đình thời nay. Chiếc điện thoại thông minh đã trở thành vật bất ly thân của mỗi người, chỉ cần vài phút rảnh rỗi là màn hình lại được mở lên, những ngón tay lại lướt qua hàng chục video ngắn, hàng trăm hình ảnh và vô số thông tin xuất hiện.

Thế nhưng, não bộ con người không được thiết kế để tiếp nhận lượng thông tin khổng lồ trong một khoảng thời gian ngắn. Những nội dung tích cực xen lẫn tin giả, tranh cãi, quảng cáo và cả những hình ảnh được "đánh bóng" trên mạng xã hội khiến tâm trí luôn ở trạng thái hoạt động liên tục. Cơ thể có thể đang ngồi yên, nhưng não bộ chưa bao giờ thật sự được nghỉ ngơi nhiều chuyên gia gọi đây là "sự mệt mỏi kỹ thuật số" - một dạng kiệt sức âm thầm nhưng ngày càng phổ biến trong xã hội hiện đại.

Thế hệ lớn lên cùng màn hình

Điều đáng lo ngại hơn là tác động của thế giới số không chỉ dừng lại ở người lớn mà đang ảnh hưởng sâu đến trẻ em. Trẻ em ngày nay lớn lên cùng màn hình điện tử từ rất sớm, nhiều em khó tập trung, dễ cáu gắt, ngủ muộn, ít vận động và dần phụ thuộc cảm xúc vào điện thoại.

Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, trẻ em không tự nhiên nghiện thiết bị số. Trong nhiều trường hợp, chính người lớn vô tình trao điện thoại cho con để con ăn ngoan hơn, bớt quấy khóc hơn và yên lặng hơn. Sự yên lặng đó đôi khi lại tạo ra khoảng cách vô hình trong gia đình.

Theo TS Trương Nguyễn Xuân Quỳnh - Viện Khoa học Sức khỏe, Đại học VinUniversity, phụ nữ và trẻ em là hai nhóm dễ bị tác động bởi mạng xã hội do đặc điểm tâm lý và cách thiết kế của các nền tảng số.

Ở trẻ em và thanh thiếu niên, não bộ vẫn đang phát triển, đặc biệt là vùng kiểm soát cảm xúc và hành vi. Trong khi đó, các em rất nhạy cảm với lời khen, sự công nhận và phản hồi từ môi trường mạng. Vì vậy, chỉ một vài bình luận tiêu cực cũng có thể gây tổn thương tâm lý, ảnh hưởng đến sự tự tin và cảm xúc lâu dài.

Đối với phụ nữ, áp lực đến từ những so sánh vô hình, nếu như trước đây, con người chỉ so sánh trong phạm vi nhỏ của gia đình, bạn bè hay đồng nghiệp. Nhưng nay, mạng xã hội mở ra không gian so sánh gần như vô hạn, nơi người dùng có thể nhìn thấy hàng nghìn hình ảnh về những cuộc sống được cho là tốt đẹp hơn: ngoại hình đẹp hơn, sự nghiệp thành công hơn hay gia đình hạnh phúc hơn.

Điều quan trọng là mạng xã hội chỉ hiển thị những khoảnh khắc được chọn lọc kỹ lưỡng. Tuy nhiên, não bộ lại có xu hướng so sánh những hình ảnh "hoàn hảo" đó với đời sống thực nhiều khó khăn của chính mình. Điều này khiến nhiều người cảm thấy bản thân chưa đủ tốt, chưa đủ giỏi hoặc chưa đủ hạnh phúc.

TS Trương Nguyễn Xuân Quỳnh cho rằng đây không phải sự yếu đuối, mà là phản ứng tự nhiên của não bộ. Con người vốn có xu hướng so sánh để xác định vị trí trong xã hội. Tuy nhiên, mạng xã hội đã khuếch đại bản năng này bằng việc liên tục đưa ra hình ảnh được tối ưu hóa, khiến quá trình so sánh diễn ra không ngừng.

Nhiều nghiên cứu cũng cho thấy việc trẻ em tiếp xúc quá nhiều với màn hình ảnh hưởng đến khả năng tập trung, điều tiết cảm xúc và kỹ năng giao tiếp. Khi liên tục tiếp nhận nội dung ngắn, nhanh, trẻ dần mất khả năng chịu đựng sự buồn chán, trong khi đây là trạng thái cần thiết để não bộ nghỉ ngơi, sáng tạo và xử lý cảm xúc.

Bên cạnh đó, thông báo liên tục từ thiết bị số khiến khả năng tập trung bị gián đoạn. Ngay cả người trưởng thành cũng cần thời gian dài để quay lại trạng thái tập trung, nên với trẻ em, tác động còn mạnh hơn. Nếu kéo dài, trẻ có thể gặp khó khăn trong học tập, tư duy sâu và kiên trì với nhiệm vụ phức tạp.

Không chỉ vậy, giao tiếp qua màn hình khiến nhiều trẻ gặp khó khăn trong giao tiếp trực tiếp. Các em quen nhắn tin nhanh nhưng lại lúng túng khi phải đọc cảm xúc thật, xử lý khoảng lặng hoặc duy trì cuộc trò chuyện tự nhiên, từ đó thiếu dần kỹ năng xã hội quan trọng.

Vì vậy, nhiều quốc gia đã bắt đầu siết chặt việc trẻ em tiếp cận mạng xã hội quá sớm. Mục tiêu không phải tách trẻ khỏi công nghệ, mà giúp trẻ phát triển nhân cách, khả năng kết nối và sức khỏe tinh thần trước khi bước vào thế giới số.

"Detox số" không phải là từ bỏ công nghệ, mà là sử dụng có giới hạn và có chủ đích, để công nghệ phục vụ cuộc sống thay vì chi phối cuộc sống. Việc điều chỉnh thói quen không cần cực đoan, chỉ cần đủ để lấy lại sự cân bằng.

Đối với phụ nữ, điều quan trọng là hiểu rằng những gì xuất hiện trên mạng xã hội không phản ánh đầy đủ giá trị con người. Cảm giác tự ti hay áp lực nhiều khi chỉ là phản ứng của não bộ trước thuật toán được thiết kế để giữ người dùng ở lại lâu hơn, chứ không phải phản ánh thực tế.

Với cha mẹ, món quà lớn nhất dành cho con không phải thiết bị hiện đại mà là sự hiện diện thật sự. Những bữa cơm, những buổi đi dạo không điện thoại hay vài chục phút trò chuyện mỗi ngày giúp hình thành sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình bởi trẻ không chỉ học từ lời dạy mà còn học từ cách cha mẹ sống.