Một đời nghệ nhân hơn trăm tuổi giữ hồn Then và mối duyên quốc tế đặc biệt

Người giữ hồn Then

Đêm mừng thọ cụ Kịt 105 tuổi tổ chức cuối năm 2025 vừa qua rộn ràng tiếng đàn tính, vang vọng dàn xóc nhạc. Trong sắc phục của thầy Then, cụ Kịt cầm cây đàn tính, ngón đàn lướt nhẹ trên phím. Âm thanh từ quả bầu phát ra như ma lực, réo rắt, thiết tha khiến mọi người hồi tưởng quá khứ.

Ngày ấy, 10/11/1922 (âm lịch), Mỗ Thị Kịt sinh ra trong gia đình bố là người Nùng, mẹ người Tày. Họ đã lần lượt "về trời" khi Kịt mới 7- 8 tuổi, Kịt phải ở nương nhờ trong nhà của anh trai, nhưng một năm sau đó, anh trai cũng mất tích trong một chuyến đi buôn gặp bọn cướp dọc đường. Tuổi thơ lớn lên trong mất mát, đau thương nhưng Kịt vươn lên mạnh mẽ, kiên cường như cây hồi, cây quế giữa đại ngàn Bình Gia…

Ngừng đàn. Cụ Mỗ Thị Kịt nheo mắt nhìn làn hương tỏa lan theo lách liếp nhà rồi tâm sự cùng chúng tôi: Thời niên thiếu, Kịt sống khá khép kín. Nhưng mỗi lần đi hội xuân, được nghe hát Sli, Lượn là mê, nhất là các buổi được chứng kiến thầy Mo, thầy Tào làm lễ giải hạn, chuộc hồn, sinh nhật. Đến năm 16 tuổi, Kịt tìm đến nhà thầy Then tên là Triệu Thị Chứ ở xã Tô Hiệu gần nhà xin học nghề. Nết na, thông minh sáng dạ, Kịt được thầy Chứ tận tâm truyền dạy những làn điệu Then và trao cả bí quyết hành nghề. Sau 10 năm miệt mài học hỏi, Kịt trở thành con dâu của thầy. Ba năm sau, khi thầy Chứ tạ thế, Then Kịt được kế nghiệp, trở thành "thủ lĩnh Then" của vùng.

Là một "đệ tử" của Then Kịt, Nghệ sĩ Nhân dân Triệu Thủy Tiên, Chủ nhiệm Câu lạc bộ đàn hát dân ca tỉnh Lạng Sơn, trải lòng: "Ngón đàn của thầy Kịt như có ma lực, không phải ai cũng học được. Thầy Kịt thuộc lòng hàng vạn câu Then, có thể biểu diễn hát suốt 3 ngày, 3 đêm. Tiêu biểu như trong lễ Lẩu Then (hội Then), lễ Khao Sluông (lễ trưởng thành) của người Tày Nùng. Đặc biệt hàng năm, vào dịp đầu xuân Tết Nguyên đán, thầy thường tổ chức Lẩu Then tại nhà để gợi nhớ tổ tiên, đoàn kết xóm làng. Mỗi dịp như vậy, bản trên, xóm dưới lại kéo đến nghe hát Then. Khi còn khỏe, hễ có gia đình nào có lời mời làm Then là thầy lên đường, không quản ngại đường xa, khó nhọc. Người ta quý thầy Kịt không chỉ bởi ngón đàn, giọng hát điêu luyện mà họ ngưỡng mộ một cây đại thụ Then có tâm, có đức".

Theo bà Thủy Tiên, tiếng đàn của Then Kịt là âm thanh của núi rừng, có khi là tiếng suối chảy thầm thì, có khi là tiếng vó ngựa phi dũng mãnh. Trên hai vạn câu thơ Tày Nôm pha lời Việt, từng chữ từng câu, từng chương đoạn của hành trình Then, cụ Kịt hát không lẫn, không trùng, không bỏ sót, đủ cho thấy trí tuệ uyên thâm, minh mẫn của người sống qua một thế kỷ.

"Lời Then cũng lên bổng xuống trầm như cuộc đời thầy. Nó lên rừng xuống biển, qua khe, qua suối, cực nhọc lắm, gian truân nhiều. Dòng Then của thầy Kịt có nhiều điều hết sức đặc biệt. 105 tuổi rồi giọng hát vẫn say mê, sang sảng và đánh đàn Tính ngân vang, đầy nội lực", bà Thủy Tiên nói. Hàng ngày, cụ Kịt vẫn chăm chỉ khâu mũ tướng Then cho học trò, tiếp tục dẫn dắt, truyền dạy cho nhiều người trở thành thầy Then, thầy Tào giỏi. Danh sách học trò xin làm con nuôi của cụ cũng dày lên theo năm tháng, đến nay có đến hàng trăm người…

Con nuôi Then người Pháp

Hàng năm, ông Pierre Massei (sinh năm 1945, thường gọi là Pie), sinh sống ở đảo Corse (Pháp), thường về Việt Nam. Những lần như vậy, ông tìm đến Bình Gia, thăm quê mẹ và tìm hiểu về nơi mình sinh ra. Và Pie đến ở nhà mẹ nuôi của mình là cụ Mỗ Thị Kịt.

Giải thích về điều này, Then Kịt cho biết: "Vào khoảng những năm cuối thập kỷ 40 của thế kỷ trước, tôi và cô Hoàng Thị Phượng, dân tộc Tày, cùng trang lứa, sinh sống cùng xã Tô Hiệu. Cô Phượng là người xinh đẹp nhất làng, có làn da trắng như trứng gà bóc, khuôn mặt trái xoan và mái tóc đen dài, làm xiêu lòng bao trai làng. Phượng hát Sli rất tốt, hay dạy cho tôi những điệu hát cổ. Phượng lọt vào mắt xanh của quan cai quản đồn Bình Gia tên là Massei. Hai người yêu rồi lấy nhau, sinh liền 2 người con trai, trong đó có Pie".

Ông Nông Ngọc Tăng, nguyên Chủ tịch UBND huyện Bình Gia góp chuyện: Vào khoảng cuối tháng 4/1945, sau khi cuộc khởi nghĩa Bắc Sơn thành công, giặc Pháp chạy khỏi Bình Gia, trong đó có ông Massei cùng vợ con. Năm 1950, gia đình ông Massei quyết định trở về Pháp, khi đó Pie mới 5 tuổi. "Năm 1992, sau khi mẹ mất được 6 năm ở đảo Corse, Pie tìm mọi cách trở về quê ngoại ở Bình Gia. Nghe lời mẹ dặn, Pie đến thắp hương, tu bổ mộ phần của tổ tiên, ông bà và sắm lễ nhận Then Mỗ Thị Kịt làm mẹ nuôi, xin học những phong tục, tập quán của quê hương", ông Nông Ngọc Tăng chia sẻ.

Cụ Mỗ Thị Kịt cho biết, Pie rất chăm chú lắng nghe, ghi chép trình tự sinh hoạt, diễn tiến của Then. Ông ấy thương mẹ mình, yêu quý mảnh đất Việt Nam. Bản thân Pie mang trong mình dòng máu Việt, từ tấm lòng đến gương mặt, mái tóc đen và luôn hướng về tâm linh người Tày. Đến nay, Pie đã về thăm quê ngoại gần chục lần. Mỗi lần về, Pie xăng xái làm mọi thứ, từ làm nương, nấu cơm và học Then. "Năm 2010, Pie trình bày nguyện vọng muốn tôi bốc cho một nắm đất cùng chút gạo nương quê xã Tô Hiệu và làm lễ "yểm" để Pie mang về đặt móng nhà chuẩn bị xây ở đảo Corse. Nhà hướng ra mặt biển, lưng tựa vào núi đảo và mô phỏng theo kiểu dáng nhà sàn người Tày Bình Gia. Nặng lòng với quê hương, trước khi trở về, Pie thường vận động gia đình, bạn bè trợ giúp những hoàn cảnh khó khăn ở Lạng Sơn. Trong đó, năm 1996, bạn bè của Pie đã tặng cho Bệnh viện huyện Bình Gia 1 xe con, 1 xe cứu thương, 25 gường inox, 4 lồng ấp trẻ sơ sinh cùng nhiều máy móc, thiết bị hiện đại, tổng trị giá trên 2 tỷ đồng", cụ Kịt cho biết thêm.

Chúng tôi chứng kiến những khoảng đêm đầu xuân, trên bầu trời xanh thẫm có những ngôi sao xa tít tắp. Trong ngôi nhà của Thánh Then Mỗ Thị Kịt càng lúc càng đông người đến chúc thọ và cùng người thầy của mình làm nên một bữa tiệc Then rộn ràng chào đón Xuân Bính Ngọ 2026…