Tìm giải pháp sức khỏe cho tài xế xe công nghệ mưu sinh giữa khói bụi

Trần Mai Trâm, sinh năm 2004 tại TPHCM, hiện là sinh viên Denison University (Mỹ). Trong kỳ nghỉ hè về Việt Nam năm 2026, Trâm cùng 10 bạn trẻ khác, từ 16 đến 22 tuổi, bắt đầu tìm hiểu về sức khỏe của tài xế xe công nghệ - những người thường xuyên tiếp xúc với khói bụi, nắng nóng nhưng không dễ dàng nghỉ việc để bảo vệ sức khỏe.

Các thành viên dự án Hanoi Youth Task Force chứng kiến Hà Nội thay đổi từng ngày với những điều chỉnh về giao thông, môi trường và quy hoạch đô thị. Từ đó, nhóm bắt đầu chú ý đến những người phải ở ngoài đường nhiều giờ mỗi ngày và chịu tác động trực tiếp từ những thay đổi ấy.

Tài xế xe công nghệ được chọn là nhóm đầu tiên để tìm hiểu bởi với họ, đường phố vừa là nơi làm việc, vừa là môi trường phải đối mặt với nắng nóng, bụi và khí thải.

Nhóm bắt đầu bằng những cuộc gặp và trò chuyện trực tiếp với các tài xế, tìm hiểu công việc hằng ngày, thời gian nghỉ ngơi, cách họ đối phó với thời tiết và những khó khăn khi tự chăm sóc sức khỏe.

Điều khiến nhóm bất ngờ nhất là nhiều tài xế sẵn sàng đặt thu nhập lên trước sức khỏe. Một tài xế nói với nhóm: "Thời tiết càng khắc nghiệt, anh càng muốn chạy, vì lúc này tiền đặt xe lên giá".

Với người làm việc trong văn phòng, thời tiết quá nóng hoặc chất lượng không khí kém có thể là lý do để hạn chế ra ngoài. Nhưng với tài xế xe công nghệ, đó đôi khi lại là thời điểm có nhiều cuốc xe hơn. Nghỉ chạy đồng nghĩa với việc bỏ qua một phần thu nhập.

Chi tiết này khiến nhóm nhận ra rằng chỉ khuyên tài xế đeo khẩu trang, uống nước hay nghỉ ngơi nhiều hơn là chưa đủ. Họ có thể hiểu những tác động của ô nhiễm đến sức khỏe nhưng vẫn phải tiếp tục chạy xe vì đây là nguồn thu nhập của bản thân và gia đình.

"Bọn em nhận ra nếu thật sự muốn bảo vệ sức khỏe của tài xế thì cần thông qua những nhóm có ảnh hưởng đến hành vi của họ", Trâm chia sẻ.

Từ đó, nhóm mở rộng phạm vi tìm hiểu sang các ứng dụng gọi xe, khách hàng và doanh nghiệp. Nếu những yếu tố này có ảnh hưởng đến số cuốc xe, thu nhập và thời gian làm việc của tài xế thì cũng có thể trở thành một phần của giải pháp.

Thay vì chỉ tập trung vào việc nâng cao ý thức của tài xế, nhóm bắt đầu nghiên cứu những tính năng và mô hình có thể tạo thêm cơ hội để họ nghỉ ngơi, quan tâm đến sức khỏe mà không phải đứng trước lựa chọn quá khó giữa nghỉ chạy và kiếm thêm thu nhập.

Trong 6 tuần, dự án Hanoi Youth Task Force áp dụng phương pháp thiết kế lấy con người làm trung tâm, bắt đầu từ việc tìm hiểu hoàn cảnh và nhu cầu thực tế của người chịu tác động trước khi đưa ra giải pháp. 

Các thành viên xác định vấn đề, gặp gỡ tài xế, thu thập ý kiến, sau đó xây dựng và thử nghiệm sản phẩm mẫu. Trải nghiệm và ý kiến của những người lao động trực tiếp chịu tác động giúp các thành viên hiểu rõ hơn vấn đề và điều chỉnh giải pháp theo hướng thực tế hơn. "Sau khi nói chuyện với các tài xế và hiểu rõ nhu cầu của họ, bọn em đã nghiên cứu ý tưởng theo một hướng khác hoàn toàn so với ban đầu", Trâm kể.

Từ những cuốc xe nhìn ra một Hà Nội khác

Qua dự án, Trâm và các thành viên cũng có cách nhìn khác về Hà Nội. Thành phố đang phát triển nhanh với nhiều thay đổi về giao thông và môi trường. Những chính sách giảm phát thải, hạn chế ô nhiễm hay thay đổi phương thức di chuyển có thể đem lại lợi ích chung, nhưng tác động đến từng nhóm người không giống nhau.

Một người đi làm, đi học hay khách du lịch có thể hưởng lợi từ những tuyến đường ít khói bụi hơn. Nhưng với tài xế xe công nghệ, thay đổi về phương tiện hoặc khu vực hoạt động có thể ảnh hưởng trực tiếp đến công việc và thu nhập.

"Bọn em học được nhiều nhất là phải nhìn một chính sách từ nhiều phía: chính sách này có lợi cho ai, ảnh hưởng đến ai, làm sao để bảo vệ những đối tượng yếu thế và làm sao để xã hội phát triển nhưng không bỏ lại ai phía sau", Trâm nói.

Từ đó, nhóm không còn nhìn sức khỏe của tài xế như một vấn đề riêng về khẩu trang, nước uống hay thời gian nghỉ. Đằng sau câu chuyện ấy còn là việc làm, thu nhập, giao thông, môi trường...

Theo Trâm, những người chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các chính sách cần có thêm cơ hội lên tiếng. Một thay đổi có thể tốt cho môi trường, nhưng vẫn cần tính đến việc nó tác động thế nào đến những người kiếm sống trên đường phố.

Đây cũng là lý do nhóm muốn tiếp tục dự án sau 6 tuần nghiên cứu. Các thành viên đang tìm cơ hội kết nối với những bên liên quan, hoàn thiện sản phẩm mẫu và tìm hướng thử nghiệm trong thực tế.

Trâm mong những sáng kiến do người trẻ thực hiện có thêm cơ hội được chính quyền và doanh nghiệp quan tâm. Nếu có sự tham gia của những bên có khả năng tạo ra thay đổi ở quy mô lớn, những ý tưởng xuất phát từ trải nghiệm của cộng đồng sẽ có thêm cơ hội được thử nghiệm và phát triển.

Phía sau mỗi chiếc xe chạy giữa phố là một người đang tính toán hôm nay cần chạy bao nhiêu giờ, nhận bao nhiêu cuốc để đủ thu nhập và khi nào có thể dừng lại. Với nhóm, đó cũng là bài học lớn nhất của dự án, đó là muốn tìm một giải pháp cho vấn đề xã hội, trước hết cần đến gần những người đang trực tiếp sống cùng vấn đề ấy. Những tài xế đưa mọi người đến nơi cần đến và góp phần duy trì nhịp sống của thành phố. Khi thành phố thay đổi, họ cũng cần được quan tâm.