"Né" lừa đảo qua mạng từ những lớp học "công dân số bạc"

Câu chuyện của Phan Bảo Thy bắt đầu từ chính gia đình mình, đó là những lần mẹ cô gọi nhờ cài ứng dụng, hỏi cách phản hồi tin nhắn, hay nhờ kiểm tra một cuộc gọi lạ. Ba Thy vì từng thử nghiệm mua hàng online và cài nhiều nội dung mới, gặp phiền nhiễu, mất tài khoản... nảy sinh ác cảm với công nghệ số.

Những việc nhỏ, lặp đi lặp lại khiến chị nhận ra, người lớn tuổi không phải không muốn dùng công nghệ, mà là chưa có cơ hội hiểu nó một cách rõ ràng và an toàn.

"Có lúc mình thấy bất lực, vì biết công nghệ rất tiện, nhưng ba mẹ mình, người thì quá lo lắng, người thì quá chủ quan nên dễ gặp rủi ro", Thy kể.

Khi chia sẻ với bạn bè, chị nhận ra câu chuyện này không hề cá biệt. Nhiều gia đình cũng gặp tình huống tương tự. Người lớn tuổi đứng trước chiếc điện thoại thông minh với tâm thế vừa cần, vừa e dè. Trong khi đó, các hình thức lừa đảo qua mạng ngày càng tinh vi, và họ lại là nhóm dễ bị tổn thương.

Từ những trăn trở đó, năm 2025, Thy bắt đầu tổ chức những lớp học nhỏ ngay trong khu mình sinh sống. Lớp học được định hình với tên gọi "Công Dân Số Bạc" như một cách gọi gần gũi dành cho những người học công nghệ tóc đã bạc nhưng vẫn muốn bắt kịp nhịp sống mới.

Với Thy, đây không đơn thuần là một Dự án cộng đồng, mà là lựa chọn làm nghề theo cách tử tế. Từng làm trong lĩnh vực truyền thông, chị hiểu việc xây dựng một mô hình có thể tạo tác động xã hội lâu dài không dễ, nhưng vẫn quyết định đi theo hướng này.

Những buổi học đầu tiên không có gì đặc biệt, nội dung chủ yếu tập trung vào nhận diện các nút bấm, cách gọi điện, nhắn tin, chụp ảnh. Nhưng chính những điều tưởng như đơn giản ấy lại là bước khởi đầu quan trọng. "Chúng tôi không làm thay, chỉ hỗ trợ để cô chú tự làm. Nếu không hiểu từ đầu, thì càng về sau càng khó", Thy nói.

Cách dạy ở đây không giống lớp học thông thường, các tình nguyện viên không vội vàng hay tạo áp lực, mà kiên nhẫn hướng dẫn, lặp lại từng thao tác và ghi nhận cả những tiến bộ nhỏ.

Nhiều cô chú ban đầu nói “tôi già rồi, không học được đâu”, nhưng chỉ cần làm được một việc đơn giản, họ dần tự tin hơn, thấy hứng thú và muốn học thêm để chủ động tiếp cận thông tin.

“Điều quan trọng không phải học được bao nhiêu, mà là khoảnh khắc họ nhận ra mình vẫn có thể học”, Thy chia sẻ.

Từ chỗ e dè, nhiều người trở nên chủ động hơn, hỏi thêm, thử làm lại các thao tác, rồi quay sang hướng dẫn lại cho bạn. Nhờ vậy, lớp học luôn giữ được không khí gần gũi, nhẹ nhàng và vui vẻ.

Lấp đầy khoảng cách

Cuộc sống hiện đại ngày càng gắn với công nghệ, từ ngân hàng, y tế đến các dịch vụ hành chính. Trong khi nhiều người lớn tuổi lại chưa được chuẩn bị để theo kịp. Khoảng cách ấy không chỉ gây bất tiện mà còn kéo theo những rủi ro như có người bị lừa qua điện thoại, có người phải phụ thuộc hoàn toàn vào con cháu trong những việc rất đơn giản.

"Lâu dần, họ dễ cảm thấy mình bị đứng ngoài. Đó không chỉ là chuyện kỹ năng, mà là cảm giác bị bỏ lại phía sau”, Thy nói.

Vì vậy, các lớp học không chỉ dừng ở những thao tác cơ bản, mà còn giúp người học biết cách tự bảo vệ mình trên môi trường số như từ nhận diện tin nhắn lạ, cuộc gọi đáng ngờ đến việc giữ an toàn thông tin cá nhân.

Trong quá trình dạy, Thy gặp nhiều câu chuyện đáng nhớ. Có cô học viên đi hàng trăm cây số để tham gia một buổi học. Có chú trước đây không tin vào công nghệ, nhưng rồi quyết định mua điện thoại mới để thử. Có cả những cặp vợ chồng lớn tuổi chở nhau đi học, ngồi cạnh nhau, cùng tập từng thao tác nhỏ. Không ít người đến lớp để học, để gặp gỡ, trò chuyện. Họ chia sẻ những điều chưa hiểu, những trải nghiệm trong cuộc sống, rồi cùng nhau tìm cách giải quyết.

Với Thy, niềm vui lớn nhất là khi thấy người học tự tin hơn, có người biết cách xử lý cuộc gọi lừa đảo ngay tại lớp, có người lần đầu gọi video cho con cháu ở xa, có người tự đặt được một chuyến xe...

Chương trình “Công dân số bạc” còn cập nhật các nội dung thiết thực như sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), chụp ảnh đẹp, bảo mật số, sử dụng VNeID, VSSID, thanh toán không tiền mặt hay mua sắm online một cách an toàn.

Những bước tiến âm thầm

Duy trì một hoạt động cộng đồng như vậy không dễ, nhất là khi cần sự tham gia của nhiều bạn trẻ làm hướng dẫn. Có người gắn bó lâu dài, nhưng cũng có người rời đi vì thiếu kiên nhẫn.

Với Thy, điều quan trọng là tạo ra một môi trường để mọi người hiểu ý nghĩa việc mình làm. “Làm với người lớn tuổi cần sự chậm rãi, không thể vội”, chị nói.

Chính Thy cũng học được sự kiên trì, cách trân trọng những điều nhỏ và sự cởi mở khi được lắng nghe. Những điều đó giúp chị giữ động lực để tiếp tục một cách lặng lẽ nhưng bền bỉ.

Đến nay, các lớp học đã tiếp cận hơn 500 lượt người cao tuổi tại nhiều khu dân cư tại TPHCM. Mỗi lớp thường từ 7–15 người, kéo dài trong 6 đến 8 buổi để đảm bảo mỗi học viên đều được kèm cặp.

Sau khóa học, hơn 80% người tham gia có thể sử dụng các ứng dụng cơ bản, khoảng 30% tiếp tục đăng ký học nâng cao. Hiện nay, hoạt động dần mở rộng ra nhiều địa điểm, từ TPHCM đến Hà Nội. Từ những lớp học ban đầu, mô hình đang từng bước được chuẩn hóa để có thể nhân rộng trong cộng đồng.