Ngày đêm đỏ lửa ở “thủ phủ” mật mía xứ Nghệ trước Tết

Từ bao đời nay, người dân xóm Châu Nam, xã Nghĩa Hành (tỉnh Nghệ An) đã gắn bó với cây mía. Khi tiết trời heo may, mía vào vụ thu hoạch cũng là lúc mùa ép mật bắt đầu, kéo dài từ tháng 10 âm lịch đến tháng 3 năm sau, trở thành thời điểm tất bật nhất của làng.

Tất bật đỏ lửa nấu mật

Những ngày giáp Tết, dọc tuyến đường Hồ Chí Minh qua xã Nghĩa Hành, hương mía chín quyện trong làn khói lò tỏa ra ngọt lịm. Từng lò nấu mật ngày đêm đỏ lửa, cho ra những mẻ mật vàng óng, sánh mịn, mang theo vị ngọt của đất trời xứ Nghệ và không khí rộn ràng của mùa xuân đang về rất gần. Thời điểm này, các lò mật mía tranh thủ từng giờ, từng phút, chạy đua với thời gian cho ra lò những mẻ mật để kịp phục vụ cho khách xa gần. Tiếng máy ép mía hòa trong làn khói nghi ngút, lẫn mùi thơm ngào ngạt lan tỏa khắp vùng quê.

Để có thể nấu nước mía thành mật, người dân nơi đây phải xây một chiếc lò liên hoàn gồm năm chiếc chảo lớn (mỗi chảo có thể chứa từ 170-180 lít), được nối thông với nhau và dẫn lên ống khói cao khoảng 5 mét. Mỗi lò mật mía hoạt động liên tục cần 3-4 lao động làm việc ăn ý. Khi nấu, một người thường xuyên tiếp chất đốt và vớt bọt trong các chảo nấu; những người còn lại ép mía và đem bã mía đi phơi. 

Để từ cây mía tạo ra những giọt mật thơm lừng, đặc quánh, có màu vàng óng như mật ong, phải trải qua nhiều công đoạn. Người dân tập trung mía nguyên liệu, ép lấy nước rồi cho vào chảo đun sôi trên hệ thống bếp liên hoàn (mỗi bếp thường có 5 chảo đựng nước mía cô thành mật).

Khi nước mía sôi, người nấu dùng những chiếc vợt có lưới bằng vải màn để vớt bọt và tạp chất cho đến khi sạch. Sau đó, qua 3-4 tiếng nấu liên tục là có thể thu được mật mía thành phẩm đạt tiêu chuẩn. Chất lượng mật mía phụ thuộc lớn vào nguồn nguyên liệu; mía càng ngọt thì lượng mật thu được càng cao. Một mẻ mật mía đạt chất lượng phải có màu vàng au, sóng sánh.

Tất bật cho bã mía khô vào lò đốt nấu mật, chị Nguyễn Thị Pháp (chủ lò mật mía Trường Pháp, xã Nghĩa Hành) cho biết: "Mấy tháng cuối năm là mùa vụ làm ăn nên vợ chồng tôi phải làm việc từ sáng sớm tới tối mịt, hầu như không dám nghỉ ngơi. Khi nhà máy đường ép mía làm đường cũng là lúc bà con chúng tôi ép mía nấu mật".

Để chuẩn bị lượng hàng phục vụ Tết, gia đình chị Pháp đã thu mua hàng chục tấn mía. Năm nay, mưa lũ kéo dài khiến diện tích trồng mía nguyên liệu của bà con giảm so với các năm trước, nên giá mật mía cao hơn. "Năm nay nhu cầu tiêu thụ tăng cao, hầu hết các lò mật mía trong làng đều nấu nhiều hơn năm ngoái. Nấu được bao nhiêu, khách hàng lấy hết bấy nhiêu nên bà con làm mật rất phấn khởi", chị Pháp chia sẻ.

Là người có thâm niên làm mật mía hơn chục năm, anh Nguyễn Văn Đức (chủ lò mật mía Đức Hiên), ở thôn Châu Nam, xã Nghĩa Hành cho biết, từ đầu mùa đến nay, mỗi ngày gia đình anh nấu 3 mẻ mật, cho ra khoảng 800 lít mật. Công việc bắt đầu từ 4 giờ sáng và kéo dài đến khoảng 9-10 giờ đêm mới được nghỉ ngơi.

Theo anh Đức, trước đây lò mật của gia đình nằm khuất sâu trong làng. Ba năm trở lại đây, do làm ăn khấm khá, vợ chồng anh đã đầu tư hàng trăm triệu đồng xây dựng lò nấu mới, mua sắm máy móc, trang thiết bị phục vụ nấu mật, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm. "Nấu mật phải nhanh tay, khéo léo. Khi nước mía bắt đầu sôi, nếu không vớt bọt kịp sẽ làm mật bị đen, giảm chất lượng", anh Đức nói.

Luôn tay múc những ca mật vàng au chia vào các can 2 lít, 5 lít cho khách, chị Nguyễn Thị Hiền, vợ anh Đức, cho hay: "Trước đây, nấu mật hoàn toàn thủ công nên rất cực nhọc. Giờ có máy móc hỗ trợ nên đỡ vất vả hơn nhiều. Từ khâu thu hoạch, làm sạch mía đến nấu và vớt bọt đều được rút gọn, trong khi năng suất lại cao".

Để kịp phục vụ Tết, ngoài huy động con cái trong nhà tham gia, gia đình anh Đức còn thuê thêm 2 nhân công ép mía, nấu mật. Mỗi vụ, gia đình anh Đức sản xuất từ 8.000-10.000 lít mật, bán ra thị trường với giá ổn định. Với mức giá phổ biến 28.000-30.000 đồng/lít ngay tại nhà, có thời điểm khan hiếm giá có thể lên tới 40.000 đồng/lít, mật mía trở thành nguồn thu ổn định, giúp nhiều hộ vươn lên khá giả. Trung bình mỗi tấn mía cho khoảng 1,4 tạ mật cô đặc; sau khi trừ chi phí, mỗi vụ nấu mật, các hộ tại xã Nghĩa Hành có thể thu về từ 70-100 triệu đồng.

"Năm nay nhu cầu tiêu thụ tăng cao, mật mía của gia đình tôi sản xuất bao nhiêu đều tiêu thụ hết bấy nhiêu, có thời điểm còn cháy hàng. Nhờ nghề truyền thống, gia đình tôi có thu nhập ổn định, đủ điều kiện nuôi con ăn học", anh Đức khẳng định.

Đưa sản phẩm mật mía vươn xa

Những năm gần đây, nhiều lò nấu mật ở xã Nghĩa Hành đã nhanh chóng tiếp cận công nghệ số để quảng bá sản phẩm. Người dân tận dụng mạng xã hội như một kênh giới thiệu quy trình nấu mật, quảng bá và bán hàng. Nhờ đó, đơn đặt hàng tăng lên, không còn phụ thuộc nhiều vào thương lái như trước. Việc quảng bá, bán hàng qua mạng xã hội giúp sản phẩm mật mía của bà con đi xa hơn và gia tăng giá trị.

Ngoài việc thu mua mía nguyên liệu cho người dân, các lò mật còn tạo công ăn việc làm cho lao động địa phương, góp phần cải thiện đời sống người dân. "Để nâng hạng mật mía, gia đình tôi cùng nhiều hộ theo nghề đang nỗ lực cải tiến quy trình nấu, đầu tư dụng cụ đựng nguyên liệu, thay đổi mẫu mã sản phẩm cho bắt mắt, đáp ứng nhu cầu thị trường", anh Nguyễn Văn Đức cho hay.

Để hỗ trợ nghề truyền thống của địa phương, UBND xã Nghĩa Hành khuyến khích các hộ tiếp tục nâng cao chất lượng sản phẩm, đăng ký nhãn hiệu và mở rộng thị trường. Ông Nguyễn Xuân Nam, Chủ tịch UBND xã Nghĩa Hành, cho biết: "Xã Nghĩa Hành từ lâu được biết đến là "thủ phủ" nghề nấu mật mía truyền thống của tỉnh Nghệ An. Hàng chục năm qua, người dân trong xã duy trì và phát triển cây mía để sản xuất mật, tạo nên thương hiệu nức tiếng gần xa. Hiện toàn xã có 30 hộ chuyên nấu mật, sản lượng đạt khoảng 250.000-300.000 lít/năm".

Theo ông Nam, dịp cuối năm, nhu cầu sử dụng tăng cao nên sản phẩm mật mía của bà con tiêu thụ mạnh. Không chỉ tiêu thụ trong nước, mật mía Nghĩa Hành còn được thương lái thu gom để xuất sang nước bạn Lào. Nhờ sự cần cù, cải tiến kỹ thuật và ứng dụng công nghệ số, sản phẩm mật mía quê hương ngày càng khẳng định vị thế, được công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao.

Trong không khí rộn ràng, tất bật của những ngày cuối năm, những giọt mật vàng óng ả Nghĩa Hành vẫn ngày đêm được sản xuất, tỏa đi khắp mọi miền. Nghề nấu mật mía nơi đây không chỉ giữ gìn nét đẹp truyền thống mà còn mang lại sinh kế bền vững, giúp người dân nâng cao thu nhập và vươn lên làm giàu trên chính mảnh đất quê hương.