Nghệ sĩ nhiếp ảnh dành hơn 30 năm chụp hình Đại tướng Võ Nguyên Giáp

Dưới mái hiên của một căn phòng nhỏ ở khu tập thể trên phố Đường Thành, Hà Nội, chứa đựng cả kho tàng ký ức. Trong không gian quyện mùi giấy cũ, có những bức ảnh được đóng khung cẩn thận và trưng bày ngay ngắn thể hiện sự trân quý và niềm tự hào của người tác giả - Đại tá, Nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Hồng.

Đón chúng tôi dưới làn gió thoảng giữa tiết trời thu Hà Nội, nhà báo Trần Hồng niềm nở với nụ cười tươi rói trên gương mặt. Với chất giọng Hà Tĩnh trầm ấm, ông chia sẻ cho chúng tôi những mẩu chuyện đặc biệt đằng sau từng tấm ảnh ông chụp.

Đại tá, Nhà báo Trần Hồng sinh ra và lớn lên ở mảnh đất Hương Khê, Hà Tĩnh. Ông tốt nghiệp khóa 1 (1969-1973) trường Tuyên huấn Trung ương (nay là Học viện Báo chí và Tuyên truyền) và nhập ngũ năm 1968, là chiến sĩ Đoàn 559-Bộ đội Trường Sơn.

Đại tá Trần Hồng bắt đầu chụp ảnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp từ những năm 1972 - 1973 (lần đầu tiên ông được giao nhiệm vụ chụp từ phía xa khi đi thực tập viên Báo Quân đội nhân dân). Đến năm 1994, ông vinh dự được tiếp cận, gần gũi và chụp ảnh đời thường trực tiếp tại nhà riêng của Đại tướng sau một lần gặp mặt trực tiếp.

Sự say mê, góc nhìn chân thật cùng tinh thần trách nhiệm với từng bức hình đã giúp người phóng viên trẻ nhận được sự tin tưởng đặc biệt của Đại tướng, mở ra hành trình hơn 30 năm theo chân Đại tướng và gần 40 năm công tác tại Báo Quân đội nhân dân.

Cuộc gặp gỡ đặc biệt

Hơn 3 thập kỷ bền bỉ theo chân vị Tổng tư lệnh huyền thoại, ống kính của người lính - nghệ sĩ Trần Hồng không chỉ ghi lại những cột mốc của lịch sử, mà còn lưu giữ cả những rung cảm bình dị, trắc ẩn nhất.

Kể về lần đầu tiên gặp Đại tướng Võ Nguyên Giáp, ông chia sẻ, khi ấy khoảng cách tác nghiệp còn xa chừng mười mét, chỉ kịp chụp từ xa cho thỏa niềm mong ước chứ chưa thể lại gần.

Bước ngoặt thực sự đến khi ông mở triển lãm tập ảnh chân dung các bà mẹ. Thấy người chỉ huy tối cao chăm chú theo dõi từng bức hình một cách say sưa, ông cảm thấy rất mừng. Xem xong, Đại tướng hỏi: "Đồng chí Trần Hồng cho tôi biết đồng chí thích tấm nào nhất?". Nhà báo Trần Hồng thẳng thắn đáp: "Thưa Đại tướng Tổng Tư lệnh, tôi thích tất cả vì tất cả đây là của tôi... Tôi chịu trách nhiệm từng tấm ảnh của tôi".

Cảm phục trước sự tự tin và tinh thần dám chịu trách nhiệm với tác phẩm của người lính trẻ, Đại tướng quay sang thư ký Nguyễn Huyên dặn dò: "Để cho cậu này vào gặp tớ bất kỳ lúc nào".

Đó chính là "tấm thẻ bài lớn nhất" mở đường cho hơn 30 năm ông được tự do ghi lại chân dung vị Tổng tư lệnh huyền thoại.

Giữa hai người dần hình thành một mối gắn kết vừa kính cẩn, vừa thân tình. Có lần Đại tướng hỏi vui: "Sao anh lại chụp tôi nhiều đến thế?". Trần Hồng nhanh trí đáp lại: "Thưa Đại tướng, sao Đại tướng lại cho một quân nhân cấp thấp như tôi chụp Đại tướng nhiều thế?". Nghe xong, Đại tướng bật cười: "À, cậu này ranh thật!".

Que hương rơi trên mảnh đất Điện Biên Phủ

Trong suốt mấy mươi năm cầm máy, kỷ niệm khiến Trần Hồng tiếc nuối khôn nguôi là một khoảnh khắc diễn ra quá nhanh mà ống kính không kịp bắt trọn.

Năm 2004, Đại tướng về thăm lại chiến trường xưa Điện Biên Phủ. Trên đường tiến lên đồi A1, đoàn người vây quanh đông nghẹt gồm lãnh đạo tỉnh, cán bộ, người dân và phóng viên. Giữa vòng vây ấy, một khoảnh khắc bất ngờ xảy ra: "Đang đi thế này thì tự nhiên ông Giáp cúi xuống nhặt một que hương ai vô tình đánh rơi... Ông nhặt lên, ông rất nâng niu, và ông đưa cho bà cầm".

Người lính già ngậm ngùi nhớ lại, đó là một trong những khoảnh khắc giàu tính nhân văn nhất về vị tướng tài ba nhưng trắc ẩn, song vì mọi thứ diễn ra quá chớp nhoáng giữa biển người, Trần Hồng đã không kịp bấm máy.

Giấu nước mắt sau ống kính 

Bên cạnh những hình ảnh uy nghiêm nơi trận mạc hay hội trường, ký ức sâu đậm nhất của ông là những khoảnh khắc đời thường, mộc mạc bên Đại tướng. Được phép vào chụp Đại tướng trong những ngày ông lâm bạo bệnh là một đặc ân, nhưng với người phóng viên đã hơn 30 năm gắn bó, đó lại là những lần bấm máy nghẹn ngào, đau đớn nhất.

Nhà báo Trần Hồng tâm sự, ngày trước, khi Đại tướng khỏe, ông làm việc từ 12 đến 16 tiếng mỗi ngày, khi mặc quân phục thì "cao ráo, đẹp trai, đẹp lão". Còn khi ốm yếu, người cầm máy phải giấu nước mắt vào trong.

"Những lúc cần tư liệu thì mình chụp, và những cái đó cho đến bây giờ rất quý, xem lại rơi nước mắt. Nhưng đó là những tư liệu vô cùng cần thiết đối với cuộc đời của một con người chỉ biết làm việc và cống hiến cho đến giây phút cuối cùng".

Những bức hình nơi giường bệnh ấy mang giá trị lịch sử chân thực và xúc động tột cùng, ghi lại sự kiên cường và cả những yếu đuối rất đỗi con người của vị tướng huyền thoại trước quy luật của thời gian.

Nỗi niềm đau đáu của "người chép sử" bằng hình ảnh

Đại tá, nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Hồng tâm sự, hiện 111 bức ảnh về Đại tướng Võ Nguyên Giáp được ông chụp trong thời gian từ năm 1986 đến 2013 được lưu trữ tại Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, Bộ Nội vụ. Là người có vinh dự được chụp ảnh về Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong nhiều năm, Đại tá Trần Hồng đã lưu giữ lại cho thế hệ mai sau những hình ảnh độc đáo, rất đời thường.

Sau mấy mươi năm tự bảo quản gia tài phim tư liệu bằng chiếc bóng đèn sưởi tự chế trong tủ sắt, Đại tá Trần Hồng đã không chút ngần ngại trao tặng toàn bộ cho Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước. Người lính già cười bảo "bác sướng quá, giơ cả hai tay hai chân hoàn toàn đồng ý" khi hàng ngàn thước phim quý về Đại tướng Võ Nguyên Giáp và các Mẹ Việt Nam Anh hùng tìm được một mái nhà an toàn. Ông thấy rằng làm thế bản thân mới thấy thanh thản, tự hào vì những ký ức máu thịt của một đời cầm máy đã trở về đúng vị trí là tài sản vô giá của lịch sử và nhân dân.

Dù đã có những cuốn sách ảnh để đời xuất bản bằng nhiều thứ tiếng về Đại tướng và Chân dung Mẹ, người nghệ sĩ lão thành vẫn đau đáu một ước nguyện cuối đời: tổ chức một cuộc triển lãm chọn lọc chừng 250 bức ảnh tâm đắc nhất. Ngày bế mạc, ông sẽ trân trọng trao tặng lại từng bức ảnh cho chính nhân vật hoặc thân nhân của họ. Giấc mơ dung dị của người lính già là sau triển lãm ấy, ông không phải mang một bức ảnh nào về nhà nữa, để mọi khoảnh khắc trọn vẹn trở về với những con người đã làm nên nó.

Chia sẻ với chúng tôi, những phóng viên trẻ trong thời đại mới, người lính già, nhà báo lão thành Trần Hồng mộc mạc nói: "Hãy chọn lấy một đề tài xuyên suốt để dồn tâm sức đi đến tận cùng. Máy móc hay công nghệ hiện đại có thể tạo ra hàng triệu bức ảnh đẹp, nhưng ảnh có giá trị thì nội dung phải sâu sắc và người làm nghề phải có sự rung cảm, biết "thổi chất lãng mạn vào sự thật". Giữ gìn sự trung thực tuyệt đối, không tô vẽ giả dối và luôn có trách nhiệm với từng khuôn hình chính là cách duy nhất để người làm báo trẻ neo giữ hơi thở thời đại vào lịch sử".