Người cầm máy ảnh đánh mất "cái tôi nghệ thuật" khi chạy theo "bão like"

Khi hình ảnh mạng xóa mờ ranh giới

Chỉ cần vài giây lướt màn hình, người xem có thể tiếp cận hàng trăm, thậm chí hàng nghìn hình ảnh khác nhau. Mạng xã hội biến mỗi cá nhân thành một "người xuất bản", nơi hình ảnh được tạo ra, chỉnh sửa và lan truyền với tốc độ chóng mặt.

Trong dòng chảy ấy, nhiếp ảnh không còn gói gọn trong không gian triển lãm, sách ảnh hay các cuộc thi chuyên môn, mà hiện diện dày đặc trên Facebook, Instagram, Zalo như một phần của đời sống thường nhật.

Theo nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Xuân Chính - Ủy viên Ban Chấp hành, Trưởng Ban chuyên môn nghiệp vụ Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, ranh giới giữa ảnh nghệ thuật và ảnh phục vụ mạng xã hội ngày nay không còn nằm ở thiết bị hay nền tảng đăng tải, mà nằm ở tư duy và giá trị của người cầm máy.

Một bức ảnh nghệ thuật có thể được chụp bằng máy ảnh chuyên nghiệp hay smartphone, trưng bày ở triển lãm hay đăng trên mạng xã hội, nhưng vẫn giữ được giá trị cốt lõi nếu nó có thể đứng độc lập, không cần lời chú thích dẫn dắt, được xây dựng từ nội dung, ánh sáng, bố cục, khoảnh khắc và ý tưởng nghệ thuật rõ ràng.

Ngược lại, ảnh phục vụ mạng xã hội thường gắn với nhu cầu kết nối nhanh, tìm kiếm sự công nhận tức thời thông qua lượt thích, lượt chia sẻ. Không ít trường hợp, giá trị của bức ảnh được đo bằng tương tác nhiều hơn là chiều sâu nội dung. Chính sự khác biệt về mục đích sáng tác ấy đã tạo nên ranh giới giữa hai loại hình. Nhưng cũng không ít những "tay máy" vì áp lực lượt xem, lượt thích sẵn sàng hy sinh chiều sâu sáng tạo, thậm chí vi phạm chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.

Sự phát triển của mạng xã hội kéo theo áp lực vô hình đối với người cầm máy. "Khi một địa điểm hay một chủ đề trở nên hót, như mùa lúa chín Mù Cang Chải, đồi chè O Long Sapa hay mùa vàng Tam Cốc, một quán cafe mới nổi... ngay lập tức rất nhiều tay máy sẽ có mặt tại đó. Mục đích có thể là bổ sung vào bộ sưu tập của mình thêm một hình ảnh mới, đôi khi không phải để tìm góc nhìn mới, mà để có được bức ảnh giống người khác để đảm bảo lượng tương tác.

Điều này khiến các đề tài mang tính báo chí hoặc xã hội bị thu hẹp đất diễn trên mạng xã hội. Và điều quan trọng hơn cả là người cầm máy dần đánh mất "cái tôi nghệ thuật" khi đăng một bức ảnh tâm huyết nhưng ít like, và một bức ảnh chạy theo trào lưu lại bão like", nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Xuân Chính trăn trở.

Áp lực so sánh lượt thích giữa các tác phẩm có thể khiến người cầm máy đánh mất "cái tôi nghệ thuật" - thứ vốn là linh hồn của sáng tạo. Ở một thái cực khác, không ít hình ảnh gây sốc, khai thác đời tư, nỗi đau hay những khoảnh khắc nhạy cảm của con người được sử dụng như công cụ câu view.

Theo nghệ sĩ Nguyễn Xuân Chính, ảnh nghệ thuật đích thực phải mang tính nhân văn; những bức ảnh kích thích sự tò mò thường bị lãng quên rất nhanh. Nghệ thuật không cần ồn ào, bởi giá trị của một tác phẩm nằm ở khả năng đọng lại trong lòng người xem, chứ không phải ở số lượng tương tác nhất thời.

Nền tảng nào cho nhiếp ảnh bền vững?

Giữa dòng chảy xô bồ của hình ảnh nhanh, vẫn có những nhà nhiếp ảnh âm thầm theo đuổi các dự án dài hơi, coi trọng giá trị tư liệu và chiều sâu nghệ thuật. Họ hiểu rằng, thứ tài sản quý giá nhất của người cầm máy đôi khi không phải là thiết bị đắt tiền, mà là những tác phẩm có khả năng lưu giữ ký ức, phản ánh trung thực đời sống và mang lại giá trị lâu dài cho xã hội.

Tuy nhiên, để bảo vệ những giá trị ấy trong môi trường số, việc xây dựng các quy định và chuẩn mực nghề nghiệp trở nên cấp thiết. Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam hiện đã áp dụng các quy chế về đạo đức trong điều lệ Hội và trong các cuộc thi do Hội tổ chức hoặc phối hợp tổ chức. Đáng chú ý là các quy định liên quan đến ảnh sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI): Yêu cầu phải dán nhãn hoặc tuyên bố rõ ràng nếu hình ảnh là sản phẩm AI hoặc đã qua chỉnh sửa làm thay đổi bản chất sự thật, tránh gây hiểu nhầm cho công chúng.

Bên cạnh đó, việc dàn dựng hình ảnh cần được chú thích rõ ràng; không sử dụng caption giật gân, mập mờ để đánh lừa người xem về bối cảnh, thời gian, hoàn cảnh chụp. Sự tôn trọng đồng nghiệp, tranh luận dựa trên chuyên môn thay vì công kích cá nhân cũng là một phần quan trọng của đạo đức nghề nghiệp trong thời đại số.

Trong thời gian tới, Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam sẽ cập nhật, bổ sung vào "Quy tắc đạo đức nghề nghiệp của Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam áp dụng cho hội viên của Hội trong kỷ nguyên số, đặc biệt là trên không gian mạng". Đây được xem là bước đi cần thiết nhằm đưa ra những chuẩn mực, nâng cao ý thức trách nhiệm xã hội của hội viên, đồng thời tạo nền tảng để nhiếp ảnh phát triển bền vững giữa cơn lốc hình ảnh số.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Nguyễn Xuân Chính cho rằng, giữa vô vàn bức ảnh lướt qua mỗi ngày, điều khiến công chúng dừng lại không chỉ là cái đẹp bề mặt, mà là giá trị nhân văn và sự trung thực mà hình ảnh mang theo. Khi trách nhiệm xã hội trở thành thước đo, nhiếp ảnh mới thực sự giữ được vai trò của mình trong việc phản ánh, lưu giữ di sản và làm giàu thêm cho đời sống tinh thần của con người. Thứ tài sản quý giá nhất của người cầm máy, quý hơn cả những thiết bị đắt tiền đó chính là khoảnh khắc đã qua là vĩnh viễn không trở lại.