"Người gác cổng" giá trị gia đình trong thời đại số
Cha mẹ cùng đồng hành cùng con trong sử dụng công nghệ để giữ gìn giá trị gia đình và xây dựng môi trường số an toàn
Trong thời đại số, khi trẻ em tiếp cận internet và mạng xã hội từ rất sớm, việc giữ gìn giá trị gia đình không chỉ dừng ở những bữa cơm hay giờ giấc sinh hoạt. Cha mẹ hôm nay còn phải trở thành "người gác cổng" giúp con sử dụng công nghệ an toàn, ứng xử văn minh và cân bằng giữa đời sống thực với không gian mạng.
"Quy ước công nghệ", bí quyết giúp gia đình kết nối trở lại
19 giờ tối, căn hộ của gia đình chị Nguyễn Thu Hà (Hoàng Liệt, Hà Nội) sáng đèn sau một ngày làm việc và học tập. Tuy nhiên, thay vì những câu chuyện rôm rả, mỗi thành viên lại tập trung vào một màn điện thoại hình riêng. Chồng chị xử lý công việc trên điện thoại, còn cậu con trai lớp 7 - Minh Quân say sưa xem video ngắn trên mạng xã hội.
"Có hôm tôi gọi con ba bốn lần mới ngẩng đầu lên. Ăn cơm xong lại xin vào phòng học online nhưng thực tế có lúc vừa học vừa xem clip. Tôi nhận ra con đang lệ thuộc điện thoại lúc nào không hay", chị Hà kể.
Theo Quyết định số 96/QĐ-TTg ngày 19/1/2022 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình giáo dục đạo đức, lối sống trong gia đình đến năm 2030, một nhiệm vụ trọng tâm là khai thác hiệu quả công nghệ thông tin, đẩy mạnh chuyển đổi số trong giáo dục đạo đức, lối sống phù hợp từng độ tuổi, đồng thời kịp thời phát hiện, ngăn chặn rủi ro từ không gian mạng đối với trẻ em.
Minh Quân từng rất thích đá bóng cùng bạn bè trong khu chung cư. Thế nhưng khoảng một năm trở lại đây, em dành nhiều thời gian cho trò chơi trực tuyến và các nội dung giải trí trên mạng. Khi bị nhắc nhở, em thường cáu gắt hoặc phản ứng tiêu cực. "Tôi từng nghĩ con chỉ giải trí một chút sau giờ học. Tuy nhiên khi điểm số giảm sút, ngủ muộn hơn và ít trò chuyện với bố mẹ, tôi mới thực sự lo lắng", chị Hà chia sẻ.
Sau nhiều lần nhắc nhở không hiệu quả, chị Hà quyết định thay đổi cách tiếp cận. Thay vì cấm đoán hoặc thu điện thoại đột ngột, vợ chồng chị ngồi lại trao đổi với con về lợi ích và rủi ro của công nghệ.
Từ cuộc trò chuyện ấy, cả gia đình thống nhất xây dựng một "quy ước công nghệ" với những nguyên tắc cụ thể như: không sử dụng điện thoại trong bữa ăn; sau 21 giờ tất cả thiết bị được đặt tại phòng khách; hoàn thành bài tập trước khi giải trí; mỗi ngày dành ít nhất 30 phút cho hoạt động chung của gia đình.
Minh Quân được tham gia xây dựng các quy định nên không cảm thấy bị áp đặt. "Ban đầu con không vui lắm nhưng khi được trao đổi và tự đề xuất thời gian sử dụng điện thoại, con hợp tác hơn. Sau vài tuần, không khí gia đình thay đổi rõ rệt", chị Hà cho biết.
Những buổi tối cuối tuần, thay vì mỗi người một màn hình, gia đình chị cùng đi bộ, chơi cầu lông hoặc xem phim. Minh Quân cũng dần quay lại với sở thích đá bóng cùng bạn bè.
Điểm tựa của con trong thế giới số
Theo TS. Trần Thị Tuyết Mai, chuyên gia tâm lý, trong bối cảnh không gian mạng ngày càng tác động mạnh mẽ tới trẻ em và thanh thiếu niên, vai trò của cha mẹ cũng có nhiều thay đổi. Nếu trước đây việc giáo dục con chủ yếu diễn ra trong gia đình, nhà trường và cộng đồng thì hiện nay, mạng xã hội và internet đã trở thành một môi trường ảnh hưởng trực tiếp đến suy nghĩ, hành vi và lối sống của trẻ.
TS. Trần Thị Tuyết Mai cho rằng cha mẹ cần phát huy vai trò giáo dục đạo đức và định hướng kỹ năng số cho trẻ trong bối cảnh chuyển đổi số
Trẻ em ngày nay có thể tiếp cận lượng thông tin khổng lồ chỉ qua một chiếc điện thoại thông minh. Các em vừa có thêm cơ hội học tập, giao lưu, phát triển kỹ năng, vừa phải đối mặt với nhiều nguy cơ như tin giả, nội dung độc hại, bạo lực mạng hay áp lực tâm lý từ môi trường trực tuyến.
Trong bối cảnh đó, TS. Trần Thị Tuyết Mai cho rằng cha mẹ không chỉ là người chăm sóc hay quản lý con cái mà còn phải trở thành "người gác cổng" các giá trị gia đình. Cha mẹ giúp con phân biệt đúng - sai, lựa chọn những giá trị tích cực và ứng xử có trách nhiệm trên môi trường mạng.
Tuy nhiên, đây không phải nhiệm vụ dễ dàng. Nhiều phụ huynh chưa hiểu rõ các nền tảng mà con đang sử dụng, trong khi khoảng cách về kỹ năng số giữa các thế hệ ngày càng lớn. Bên cạnh đó, nhịp sống hiện đại khiến nhiều cha mẹ bận rộn, ít có thời gian trò chuyện và đồng hành cùng con.
"Cha mẹ cần thay đổi cách tiếp cận đối với công nghệ. Công nghệ không hoàn toàn tiêu cực. Nếu được sử dụng đúng cách, đây là công cụ hỗ trợ học tập, sáng tạo và kết nối rất hiệu quả. Điều quan trọng là giúp trẻ biết sử dụng công nghệ an toàn, lành mạnh và có trách nhiệm", TS. Tuyết Mai nhấn mạnh.
"Khi trẻ cảm thấy được lắng nghe và tôn trọng, các em sẽ chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ từ gia đình khi gặp khó khăn. Trong thời đại số, điều trẻ cần nhất không phải là sự kiểm soát cứng nhắc mà là một điểm tựa tinh thần đáng tin cậy".
TS. Trần Thị Tuyết Mai, chuyên gia tâm lý
Theo chuyên gia, việc trang bị kỹ năng an toàn số cho trẻ là yêu cầu không thể thiếu hiện nay. Cha mẹ cần hướng dẫn con biết bảo vệ thông tin cá nhân, nhận diện tin giả, tài khoản giả mạo và các hành vi lừa đảo trực tuyến; đồng thời hiểu trách nhiệm của mình khi chia sẻ thông tin trên mạng xã hội.
Một yếu tố đặc biệt quan trọng là duy trì môi trường giao tiếp cởi mở trong gia đình. Nhiều trẻ gặp vấn đề trên mạng nhưng không dám chia sẻ với cha mẹ vì sợ bị trách phạt hoặc cấm sử dụng internet.
Việc giữ gìn giá trị gia đình, tăng cường giáo dục đạo đức và đồng hành cùng con trong quá trình chuyển đổi số không chỉ giúp trẻ phát triển toàn diện mà còn góp phần xây dựng không gian mạng an toàn. Trong kỷ nguyên số, cha mẹ vẫn là điểm tựa quan trọng nhất để con trưởng thành và sống có trách nhiệm.
