Người phụ nữ Tày “mở đường” cho lạc đỏ Lục Khu vươn ra thị trường

Từ bao đời nay, trên các sườn núi đá vùng Lục Khu (xã Tổng Cọt, tỉnh Cao Bằng), người dân Tày đã gieo lạc vào những hốc đất nằm xen giữa ruộng ngô. Trong điều kiện thiếu nước, sản xuất phụ thuộc vào thời tiết, họ vẫn bám đất, chăm cây rồi thu hoạch chủ yếu bằng sức người. Thế nhưng, lạc làm ra thường chỉ được bán dưới dạng thô, giá cả bấp bênh, đầu ra không ổn định nên công sức của người trồng chưa mang lại nguồn thu tương xứng.

Vận động đồng bào tham gia mô hình kinh tế tập thể

Gia đình chị Thương có truyền thống thu mua nông sản do người dân địa phương sản xuất, do bố mẹ chị gây dựng và duy trì. Khoảng năm 2005 đến 2006, qua một người quen, chị Thương kết nối được với một nguồn tiêu thụ ở ngoại tỉnh, bên cạnh các đầu mối trong tỉnh mà gia đình vẫn bán trước đó.

Khi kết nối được với các đầu mối ngoài tỉnh, lượng nông sản thu mua ngày càng tăng. Chị Thương nhận thấy cách kinh doanh trong phạm vi gia đình không còn đáp ứng yêu cầu của thị trường. Muốn xây dựng thương hiệu, ký kết với đối tác, mở rộng vùng nguyên liệu, cơ sở cần có tên gọi cùng tư cách pháp nhân.

Từ suy nghĩ đó, năm 2021, chị quyết định thành lập Hợp tác xã (HTX) Dịch vụ nông nghiệp Hoàng Gia. Chị mong mô hình kinh tế tập thể sẽ kết nối các hộ sản xuất, tổ chức việc thu mua, tạo đầu ra cho nông sản địa phương. Tuy nhiên, quyết định khởi nghiệp của người phụ nữ Tày gặp khó khăn ngay từ bước vận động thành viên.

"Nhiều người lo rằng tham gia hợp tác xã có thể phát sinh những vấn đề liên quan đến pháp lý, thuế hoặc vốn góp. Vì vậy, việc tập hợp được những người có chung mong muốn phát triển kinh tế không dễ dàng. Tôi phải giải thích để từng người hiểu quyền lợi, trách nhiệm khi tham gia", chị Thương chia sẻ.

Các thành viên ban đầu của HTX đều là người có đất, trực tiếp gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch nông sản. Sau khi tập hợp được thành viên, chị Thương tiếp tục xử lý các vấn đề về nguồn vốn, thủ tục pháp lý, định hướng sản phẩm và thị trường tiêu thụ. HTX hoạt động bằng vốn điều lệ do thành viên đóng góp, kết hợp tái đầu tư từ nguồn thu kinh doanh. Lạc đỏ Lục Khu được chọn làm sản phẩm khởi đầu vì gia đình chị đã có gần 20 năm kinh nghiệm thu mua loại nông sản này.

Lục Khu là vùng núi đá thiếu nước, sản xuất phụ thuộc nhiều vào thời tiết, nhưng người dân vẫn duy trì giống lạc vỏ hạt màu đỏ đặc trưng của vùng đất này. Trên các sườn núi, lạc được gieo vào những khoảng đất xen giữa đá; đến vụ, từng bụi được nhổ lên, gom đống rồi chở về điểm tập kết bằng xe máy. Công việc đòi hỏi nhiều sức lao động, trong khi phần lớn người trẻ tại địa phương đã đi làm công ty hoặc rời quê, khiến diện tích canh tác vốn đã nhỏ lẻ, rải rác lại càng khó mở rộng.

Trước thực tế đó, HTX xác định phải liên kết được các hộ dân để có nguồn nguyên liệu ổn định. HTX cam kết thu mua sản phẩm, hỗ trợ giống, hướng dẫn kỹ thuật canh tác; ban đầu các thành viên tiếp cận từng hộ, sau đó phối hợp với chính quyền xã để nắm nhu cầu đăng ký sản xuất, kết nối những diện tích rải rác tại nhiều xóm. Song song đó, chị Thương chụp lại quá trình gieo hạt, chăm cây, thu hoạch để chia sẻ trên Facebook, Zalo, TikTok,… giúp người mua hình dung hành trình tạo ra sản phẩm và tiếp cận khách hàng ngoài tỉnh.

Hiện HTX Dịch vụ nông nghiệp Hoàng Gia có 5 thành viên, liên kết với khoảng 10 hộ dân, chủ yếu tại xã Tổng Cọt. Ngoài ra, HTX còn thu mua thêm tại các xã lân cận khi nguồn cung vùng liên kết chưa đủ. Việc mở rộng sản xuất vẫn gặp trở ngại vì trồng lạc cần khoảng 3 tháng mới thu hoạch, trong khi năng suất lại phụ thuộc vào mưa, nắng, sâu bệnh. Chị Thương hiểu rằng khó giữ người trẻ ở lại nếu sản xuất chưa đảm bảo cuộc sống. Vì vậy, chị chọn tập trung tạo đầu ra, hỗ trợ kỹ thuật và nâng giá trị cho mỗi cân lạc.

Chuỗi liên kết đã mang lại việc làm và nguồn thu ổn định hơn cho phụ nữ địa phương. Chị Dương Thị Chinh (SN 1993, dân tộc Tày, xóm Kéo Sỹ, xã Tổng Cọt) đã trồng lạc gần 10 năm và hiện liên kết với HTX. Mỗi vụ, gia đình chị thu hoạch gần 1 tấn lạc. "Trước đây, gia đình tự tìm nơi tiêu thụ nên lạc bán chậm. Từ khi tham gia liên kết, gia đình được HTX bao tiêu sản phẩm, hỗ trợ giống và kỹ thuật nên hạt lạc to, mẩy hơn. Mỗi năm, gia đình thu được từ 10 triệu đồng nhờ có nơi thu mua ổn định", chị Chinh cho biết.

Đẩy mạnh chế biến sâu, xây dựng sản phẩm đạt chuẩn OCOP

Sau vài năm chỉ thu mua, sơ chế và đóng gói lạc nhân, chị Thương nhận thấy cách làm này chưa khai thác hết giá trị của hạt lạc, trong khi hàm lượng dầu trong lạc có thể đạt khoảng 50%. Tìm hiểu thêm từ những người cao tuổi trong làng về cách ép dầu lạc truyền thống, chị quyết định đưa công đoạn này vào quy trình sản xuất của hợp tác xã. "Tôi nghĩ nếu chỉ bán lạc nhân thì sản phẩm vẫn dừng ở khâu nguyên liệu. Người dân trước đây đã biết dùng hạt lạc để ép dầu nên tôi muốn đưa cách làm đó vào quy trình sản xuất. Khi có thêm sản phẩm, người trồng cũng có thêm đầu ra cho lạc đỏ", chị Thương chia sẻ.

Từ ý tưởng đó, HTX thử nghiệm ép dầu trong hai năm 2023-2024, qua các công đoạn lựa chọn nguyên liệu, rang, ép và lọc thành phẩm. Để vận hành quy trình này, HTX đầu tư hơn 400 triệu đồng cho máy ép dầu, máy lọc dầu, máy bóc lạc, máy rang và một máy sấy nhỏ dùng trong mùa mưa, lấy từ vốn góp của thành viên và doanh thu tái đầu tư. Đến cuối năm 2025, những chai dầu lạc mang thương hiệu Hoàng Gia chính thức ra thị trường.

Nhờ hệ thống máy móc này, lạc sau thu hoạch được làm khô, bóc vỏ, lựa hạt, rang, ép rồi lọc thành dầu thành phẩm, từng công đoạn do một máy đảm nhận. Từ nông sản bán theo cân, HTX tạo ra sản phẩm có nhãn hiệu, bao bì và thông tin nguồn gốc rõ ràng. Cách phân loại nguyên liệu cũng thay đổi để tận dụng tối đa lạc thu hoạch được: lạc nhân đóng gói phải chọn hạt mẩy, chắc, đồng đều, còn nguyên liệu ép dầu không cần đẹp nhưng phải loại bỏ hoàn toàn hạt hỏng, mốc hoặc mọc mầm, nhờ đó giảm đáng kể lượng lạc phải bỏ đi.

Về đầu ra, trung bình cần 2-2,2 kg lạc để ép được một lít dầu nguyên chất; lạc nhân có giá khoảng 100.000 đồng/kg, dầu lạc khoảng 180.000 đồng/lít. Mỗi năm, HTX sản xuất khoảng 150 lít dầu, chủ yếu tiêu thụ tại Cao Bằng và gửi đơn hàng tới Thái Nguyên, Đà Nẵng, TP.HCM. Do sử dụng lạc đỏ do người dân địa phương trực tiếp sản xuất, hoạt động ép dầu phụ thuộc vào mùa vụ, tập trung từ tháng 9 đến tháng 10 âm lịch.

Kiên trì hoàn thiện quy trình chế biến, đến năm 2026, 2 sản phẩm Lạc đỏ Núi Đá Hoàng Gia và Dầu lạc đỏ Núi Đá Hoàng Gia được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao. "Khi chuyển sang chế biến sâu, tôi xác định sản phẩm phải đáp ứng tiêu chuẩn để người tiêu dùng biết nguồn gốc, tin vào chất lượng. Chứng nhận OCOP tạo nền tảng để HTX tiếp tục xây dựng sản phẩm theo hướng an toàn, tiến tới sản xuất hữu cơ. Khi thị trường đón nhận, người trồng lạc cũng có thêm cơ hội duy trì diện tích", chị Thương chia sẻ.

Hành trình xây dựng thương hiệu của chị Thương còn có sự đồng hành của các cấp Hội Phụ nữ, thông qua các lớp tập huấn về khởi nghiệp, chuyển đổi số và ứng dụng công nghệ. Từ những kiến thức này, chị xây dựng hình ảnh, nội dung quảng bá và chọn thời điểm đăng bài phù hợp với từng nhóm khách hàng, giúp sản phẩm tiếp cận người mua ngoài khu vực thay vì chỉ qua chợ hay đầu mối truyền thống. "Nếu chỉ mang sản phẩm ra chợ, chúng tôi chủ yếu tiếp cận khách quanh khu vực. Khi đưa lên mạng xã hội, người tiêu dùng ở nơi khác cũng biết tới thương hiệu, có người chưa mua ngay nhưng ghi nhớ rồi giới thiệu cho người thân", chị Thương nói.

Từ nền tảng đã có, trong thời gian tới, HTX dự định phát triển thêm lạc rang, lạc muối vừng, lạc rong biển và các sản phẩm chế biến khác từ lạc, đồng thời mở rộng sang những nông sản khác của Lục Khu để giảm tỷ lệ bán nguyên liệu thô, tạo thêm việc làm cho người dân. Chị Thương cũng ấp ủ kết hợp vùng trồng với du lịch trải nghiệm trên tuyến đường nối thác Bản Giốc với Khu di tích quốc gia đặc biệt Pác Bó.

Bà Hà Thị Mai Hương, cán bộ Hội LHPN tỉnh Cao Bằng, đánh giá hành trình khởi nghiệp của chị Gia Thị Thương là minh chứng rõ nét cho tinh thần phụ nữ làm chủ kinh tế, chủ động khởi nghiệp và dẫn dắt cộng đồng cùng phát triển. Theo bà Hương, điều đáng ghi nhận không chỉ là việc chị Thương mạnh dạn khởi nghiệp từ nông sản địa phương, mà quan trọng hơn là chị đã chọn mô hình HTX để tổ chức sản xuất, liên kết các hộ dân và xây dựng một mô hình kinh tế do phụ nữ trực tiếp quản lý, điều hành. "Đây là hướng đi rất phù hợp với chủ trương của Hội LHPN các cấp trong việc hỗ trợ phụ nữ phát triển kinh tế tập thể, nâng cao quyền năng kinh tế và khẳng định vai trò của phụ nữ trong đời sống kinh tế - xã hội", bà Hương nhận định.

Nhìn lại hành trình khởi nghiệp, chị Thương cho rằng phụ nữ vùng cao có lợi thế về đất đai, kinh nghiệm sản xuất nhưng còn gặp rào cản về thị trường và kỹ năng lập kế hoạch, nên cần được kết nối khách hàng, xây dựng đầu ra ổn định và tiếp cận các chương trình hỗ trợ phù hợp. "Tôi mong những phụ nữ vùng cao đang có ý tưởng khởi nghiệp hãy tự tin, dám nghĩ, dám làm. Giai đoạn đầu chắc chắn sẽ gặp khó khăn nhưng khi xác định được mục tiêu, chúng ta có thể từng bước thực hiện. Phụ nữ có thể tự tạo việc làm, tạo thu nhập, khẳng định vai trò trong gia đình và đóng góp cho cộng đồng", chị Thương bày tỏ.