Phan Thị Thanh Nhàn: Tuổi 83 vẫn dạt dào hồn thơ

Báo Phụ nữ Việt Nam xin giới thiệu bài viết của tác giả Nguyễn Thị Thiện, người bạn văn chương lâu năm của bà, để hiểu thêm về một tâm hồn thi sĩ chưa bao giờ già đi theo năm tháng.

Tấm gương về tài năng, nghị lực và tinh thần lạc quan

Phan Thị Thanh Nhàn sinh năm 1943 tại Hà Nội. Chị tốt nghiệp Khoa Báo chí trường Tuyên giáo Trung ương, rồi được chọn cử đi học khóa V trường Bồi dưỡng nhà văn trẻ Hội Nhà văn, khóa Cao học ngắn hạn Học viện M. Gorky (Liên Xô cũ).

Sự nghiệp của chị gắn liền với những vị trí quan trọng trong làng báo, làng văn. Chị từng là phóng viên, rồi làm Phó Tổng Biên tập báo Hà Nội mới. Chị còn đảm đương vai trò Phó Chủ tịch thường trực Hội Nhà văn Hà Nội, Phó Chủ tịch thường trực Hội Liên hiệp Văn học và Nghệ thuật Hà Nội. Ngoài thơ, chị viết báo, truyện ngắn, truyện thiếu nhi. Không ít bài thơ của chị được đưa vào sách giáo khoa, giảng dạy trong nhà trường phổ thông như Nàng tiên ốc, Làm anh, Hương thầm, Đồ đạc trong nhà... Nhiều năm qua chị vẫn trong Ban Chung khảo Hội đồng Giám khảo Quốc gia cuộc thi Viết thư quốc tế UPU Việt Nam.

Chị có vóc người tầm thước, nụ cười hồn hậu, gần gũi, sau này tôi mới dần hiểu đời chị không ít truân chuyên. Đáng nói là chị can đảm và giàu nghị lực vượt qua hết cả. Người em trai của chị đã nằm lại chiến trường khi tuổi còn rất trẻ. Sánh duyên cùng nhà dân tộc học Nguyễn Ngọc Nhị (nhà thơ Thi Nhị) không được bao lâu thì anh ra đi đột ngột vào năm 1979, để lại trong chị và người thân bao nhiêu xót thương. Nhưng chị không gục ngã. Thơ đã tiếp sức giúp chị chiến thắng nỗi đau. Năm 2025, tuy mắc một bệnh phải phẫu thuật, chị đã kiên cường chiến thắng. Ở tuổi ngoại bát thập, chị vẫn tích cực đi bộ, tập Yoga, lạc quan, yêu đời, giao lưu với nhiều người và tiếp tục sáng tác.

Những áng thơ tình tinh tế, đầy nữ tính

Từ những năm 60 thế kỷ trước, Phan Thị Thanh Nhàn đã có thơ đăng báo. Tác phẩm tiêu biểu sau này của chị có thể kể đến Bông hoa không tặng (1987), Nghiêng về anh (1992), Con muốn mặc áo đỏ đi chơi (2016), Phan Thị Thanh Nhàn - Tuyển tập thơ (2015), Nhẫn cỏ (2021)… Hơn 60 năm cầm bút, thơ chị rất phong phú về đề tài, song nổi bật vẫn là những áng thơ tình.

Thơ chị hàm chứa nhiều cung bậc tình yêu. Chị tái hiện sinh động, tinh tế những rung động đầu đời của các cô gái, chàng trai khi con tim mới biết bối rối; khắc họa những nồng nàn, say đắm và cả sự đơn côi, trống vắng trong tình yêu. Nét riêng nổi bật của thơ chị là sự dung dị, chân thực và tươi ròng sự sống. Chị hiểu và nói hộ những tâm tư, cảm xúc, khát khao, ước vọng của những bạn trẻ khi tình yêu vừa chớm hé.

PHAN THỊ THANH NHÀN

Những bài thơ cũ

Bài thơ tôi viết ngày xưa

Tình sao chân thật ngây thơ ngọt ngào

Bây giờ tóc bạc tuổi cao

Thơ mình mình đọc câu nào cũng thương

Bóng ai như vẫn bên giường

Hình ai như vẫn trên đường song đôi

Nhưng còn đâu nữa thơ ơi

Lời yêu tan giữa bụi đời lấm lem

Với tôi thuở ấy thiêng liêng

Câu thơ đập giữa nhịp tim bất ngờ

Nay còn ai được như xưa

Còn ai xứng với bài thơ tôi cầm

Mà sao lòng vẫn rưng rưng

Đọc câu thơ cũ âm thầm lệ rơi

Người yêu ngày ấy đâu rồi

Chỉ câu thơ sống cùng tôi tuổi già

Điều ấy được kết tinh cô đọng qua bài Hương thầm, viết về mối tình e ấp của đôi bạn "học chung một lớp". Chàng trai lên đường nhập ngũ, cô gái hái chùm hoa bưởi giấu trong khăn tay sang chơi, thẹn thùng không nói nên lời. Đó chính là tứ thơ làm nên nét duyên thầm của áng thơ: Họ ngồi im không biết nói năng chi/Mắt chợt nhìn nhau rồi lại quay đi/Nào ai đã một lần dám nói?/Hương bưởi thơm cho lòng bối rối/Anh không dám xin/Cô gái chẳng dám trao. Nhà thơ thật tài tình khi xây dựng "nhân vật thứ ba" - hương bưởi, nói hộ điều thầm kín…

Đây quả là một tứ thơ mới lạ, ngôn ngữ giàu sức gợi. Năm 1969, tác phẩm đoạt giải Nhì cuộc thi thơ của báo Văn nghệ. Rất nhiều bạn trẻ, nhất là các anh chiến sĩ, nắn nót chép bài này vào sổ tay, nâng niu cất giữ hoặc gửi cho người mình thầm thương... Từ đó, hễ nói đến Phan Thị Thanh Nhàn là người ta nói đến "Hương thầm" và ngược lại. Ca khúc cùng tên do Vũ Hoàng phổ nhạc cũng trở thành giai điệu đi cùng năm tháng, góp phần làm nên sức sống lâu bền của thi phẩm.

Thơ chị còn thấu hiểu rất sâu sắc tình cảm những đôi lứa yêu nhau đến độ nồng nàn. Trong Đám cưới ngày mùa, chỉ vài câu thơ ngắn, chị đã khiến người đọc cũng ngây ngất với men say của tình yêu: Các cụ ông say thuốc/Các cụ bà say trầu/Còn con trai con gái/Chỉ nhìn mà say nhau. Riêng hai câu cuối giản dị mà hàm súc cho thấy thi nhân thấu cảm sâu sắc tâm tư của tuổi trẻ với tình cảm nồng nàn, đắm đuối.

Thơ Phan Thị Thanh Nhàn ở giai đoạn sau càng trở nên sâu sắc và giàu tính minh triết. Bài thơ Trời và đất đăng trong tuyển tập 100 bài thơ hay nhất thế kỷ XX (NXB Giáo dục, 2007) là ví dụ tiêu biểu.

Dưới nhan đề mang tầm vóc vũ trụ là một bài thơ tình độc đáo, khái quát lên những vấn đề mang tính quy luật trong tình yêu và hôn nhân. Với giọng điệu đằm thắm, tinh tế, bài thơ là sự phát hiện rất riêng khiến người đọc có những liên tưởng so sánh thú vị. Trời, đất vốn là những thực thể thiên nhiên lớn lao. Trời thay đổi rất nhanh về màu sắc, được cảm nhận đại diện cho phái mạnh. Còn đất ngược lại luôn "trầm tư", nhẫn nại, "khiêm nhường" là hiện thân của phái đẹp. Từ sự khác biệt, nhà thơ khái quát lên một quy luật tất yếu của cuộc sống: Anh và em sống không thể thiếu nhau, chỉ khi cộng hưởng, bù trừ, đắp đổi, cả hai mới tạo thành vũ trụ để thế giới này trở nên hài hòa, đẹp đẽ. Ngược lại nếu thiếu một trong hai, cuộc đời sẽ không còn ý nghĩa. Đây đúng là bài thơ tình mới lạ và độc đáo hàng đầu trong thơ ca hiện đại.

Bài thơ Con đường viết về mối tình đầu tan vỡ lại mang một giọng điệu khác. Không oán trách, chỉ là một lời nhắn nhủ người yêu cũ: Con đường ta đã dạo chơi/Xin đừng đi với một người khác em. Tứ thơ lắng đọng, thể hiện sự trân trọng ký ức và vẻ đẹp tâm hồn người phụ nữ, biết giữ gìn những kỷ niệm như một tài sản tinh thần quý giá.

Khi chỉ còn Một người ở lại giữa cõi đời, thơ Phan Thị Thanh Nhàn chạm đến nỗi cô đơn thẳm sâu: Căn phòng vắng một người/Bỗng trở nên trống vắng/Không còn gì ấm cúng/Không còn gì vui tươi…/Không còn ai chờ đợi/Không ai mà viết thư/Dẫu bao nhiêu bài thơ/Chỉ mình em đau xót/Một mình như trái đất/Em bây giờ không anh…. Từng câu, từng chữ như được viết bằng nước mắt. Điều đáng quý là nhà thơ buồn nhưng không bi quan, không gục ngã. Thi phẩm nhắc chúng ta hãy trân quý nhau khi cùng được sóng bước để sau này khỏi phải hối tiếc…

Với những đóng góp nhiều mặt, năm 2007 Phan Thị Thanh Nhàn là một trong số hiếm cây bút nữ vinh dự được nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật.