Nhà văn Diệu Ân: Nghề viết bắt đầu từ sự lắng nghe

Lớn lên từ những câu chuyện của thời cuộc

Sinh năm 1945 tại Hà Nội, Diệu Ân là con gái đầu của nhà báo, nhà cách mạng lão thành, nhà nhiếp ảnh Nguyễn Bá Khoản - người được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật đợt đầu năm 1996. Tên ông hiện được đặt cho một số tuyến đường ở Hà Nội và Khánh Hòa; hình ảnh và tác phẩm của ông được lưu giữ, trưng bày tại các bảo tàng.

Tuổi thơ của Diệu Ân gắn với một gia đình có truyền thống báo chí, cách mạng và nghệ thuật. Những câu chuyện về đất nước, con người và những năm tháng gian khó sớm trở thành một phần trong đời sống của bà.

Có lẽ từ đó, Diệu Ân hình thành mối quan tâm đặc biệt với những con người đứng phía sau các sự kiện lớn. Bà không chỉ muốn biết một nhân vật đã làm gì, giữ cương vị nào hay có những đóng góp ra sao mà còn muốn hiểu họ đã sống, lựa chọn và vượt qua những thử thách của cuộc đời như thế nào.

Hơn 50 năm cầm bút, Diệu Ân dành phần lớn thời gian cho công việc tìm kiếm, ghi chép và lưu giữ những câu chuyện ấy. Bà đã viết hơn 100 đầu sách về các đồng chí lãnh đạo, tướng lĩnh, danh nhân văn hóa và nhiều nhân vật có dấu ấn trong lịch sử đất nước.

Đằng sau những trang viết là những chuyến đi, những cuộc gặp, những buổi trò chuyện kéo dài và quá trình tìm kiếm, đối chiếu tư liệu. Với Diệu Ân, viết về một con người không thể chỉ dựa vào những dòng tiểu sử có sẵn. Muốn chạm đến chiều sâu của nhân vật, người viết phải bước vào thế giới của họ bằng sự kiên nhẫn, tôn trọng và một thái độ làm nghề nghiêm cẩn.

Đi tìm con người phía sau những danh xưng

Chân dung các nhân vật lịch sử thường gắn với những danh xưng trang trọng: Nhà lãnh đạo, vị tướng, nhà hoạt động cách mạng, người đại biểu của nhân dân... Nhưng trong cách tiếp cận của Diệu Ân, những danh xưng ấy chỉ là điểm bắt đầu.

Nhà báo, nhà văn Diệu Ân (ảnh) tốt nghiệp Đại học Báo chí khóa đầu tiên rồi nhập ngũ, làm giáo viên dạy văn hóa cho Quân chủng Phòng không - Không quân, sau chuyển ngành về Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội vừa làm công tác quản lý báo chí vừa viết báo, viết sách. Bà nổi tiếng với các tác phẩm báo chí, tản văn và sách tư liệu lịch sử, đặc biệt là các cuốn sách viết về chân dung những vị tướng lĩnh, danh nhân Việt Nam.

Điều bà quan tâm hơn là con người phía sau chức vụ. Đó có thể là một người mẹ, người vợ, người cha; một con người từng trải qua mất mát, có những phút yếu lòng, những băn khoăn riêng tư hoặc những lựa chọn khó khăn. Những chi tiết đời thường ấy giúp một chân dung trở nên gần gũi hơn với người đọc.

Để có được những lát cắt cụ thể, Diệu Ân thường dành nhiều thời gian phỏng vấn nhân vật, gặp gỡ người thân, đồng đội, cộng sự và những người từng làm việc, đồng hành với họ. Bà tìm đọc các tài liệu liên quan, đối chiếu ký ức, lần theo những dấu mốc tưởng như nhỏ bé nhưng có thể giúp làm rõ tính cách và phẩm chất của nhân vật.

Công việc ấy đòi hỏi không chỉ khả năng viết mà còn sự cẩn trọng của người làm tư liệu. Một chi tiết chưa được kiểm chứng có thể làm sai lệch hình ảnh một con người. Một cách diễn đạt thiếu thận trọng cũng có thể khiến câu chuyện mất đi sự công bằng cần thiết. Vì vậy, phía sau cách viết gần gũi của Diệu Ân là sự tỉnh táo và ý thức trách nhiệm với từng trang sách.

Để nhân vật có cơ hội tự kể câu chuyện của mình

Những tác phẩm như Thượng tướng - Giáo sư Hoàng Minh Thảo, Những câu chuyện về đồng chí Đỗ Mười, Vạn dặm một cuộc đời (viết về ông Nguyễn Song Tùng) hay Người đại biểu của dân viết về bà Nguyễn Thị Hoài Thu cho thấy sự nhất quán trong lựa chọn đề tài của Diệu Ân: Viết về con người trong những chặng đường lớn của đất nước nhưng không bỏ qua những câu chuyện đời thường.

Đặc biệt, Vì nhân dân quên mình - tác phẩm viết về Đại tướng Phan Văn Giang - tiếp tục cho thấy sự quan tâm của Diệu Ân đối với những nhân vật gắn với lịch sử đương đại.

Bà không tìm kiếm sự hấp dẫn bằng cách tô đậm những biến cố. Sức hút trong các tác phẩm của Diệu Ân đến từ quá trình tìm hiểu nhân vật, những ký ức được khơi mở và các chi tiết giúp người đọc hình dung rõ hơn về một con người cụ thể.

Trong nghề báo, lắng nghe là một kỹ năng quan trọng. Với Diệu Ân, đó còn là một yêu cầu của nghề. Bà lắng nghe để hiểu, không vội phán xét và để nhân vật có cơ hội tự kể câu chuyện của mình. Một ánh nhìn, một thói quen, một câu nói hay một kỷ niệm tưởng như nhỏ bé đôi khi lại giúp chân dung nhân vật hiện lên rõ nét hơn.

Bà cũng hiểu rằng mỗi người đều có những vùng ký ức riêng. Có những câu chuyện chỉ được chia sẻ sau nhiều lần gặp gỡ, khi sự tin cậy đã được tạo dựng. Bởi vậy, người viết chân dung không thể nóng vội. Họ phải biết chờ đợi, biết đặt câu hỏi và quan trọng hơn là biết im lặng đúng lúc.

Đi chậm để có thể đi sâu

Trong đời sống báo chí hôm nay, khi tốc độ xuất bản ngày càng nhanh, những công trình viết và khảo cứu đòi hỏi nhiều năm tháng có thể trở nên lặng thầm. Nhưng Diệu Ân vẫn kiên trì với cách làm nghề của mình. Bà chấp nhận đi chậm để có thể đi sâu, dành nhiều thời gian cho một nhân vật để câu chuyện không dừng lại ở những thông tin bề mặt.

Con số hơn 100 đầu sách cho thấy sức làm việc bền bỉ của một người phụ nữ đã dành phần lớn cuộc đời cho chữ nghĩa. Điều đáng kể hơn là những giá trị được lưu giữ qua từng tác phẩm: Ký ức của một thế hệ, những câu chuyện về nhân cách, tinh thần trách nhiệm và sự gắn bó với đất nước.

Với Diệu Ân, nghề viết không chỉ là ghi lại quá khứ. Đó còn là cách bà tìm hiểu những con người đã đi qua lịch sử và chuyển những câu chuyện ấy đến các thế hệ sau.

Một đời cầm bút, bà chọn đứng ở vị trí của người ghi chép, tìm hiểu và lưu giữ. Từ những cuộc gặp gỡ, những chuyến đi và những trang tư liệu, Diệu Ân dựng lại chân dung con người bằng sự trân trọng. Để rồi, hi một cuốn sách khép lại, điều còn lại không chỉ là tên tuổi của một nhân vật mà còn là những câu chuyện về cách sống, cách cống hiến và những dấu ấn họ để lại.