Nhật Bản: Xây dựng khu phố không khói thuốc để bảo vệ cộng đồng

Cách tiếp cận đồng bộ này không chỉ góp phần bảo vệ sức khỏe người dân, giữ gìn mỹ quan đô thị mà còn mang lại những kinh nghiệm thiết thực cho Việt Nam trong quá trình hoàn thiện chính sách phòng, chống tác hại của thuốc lá.

Chia sẻ tại tọa đàm "Phòng, chống tác hại thuốc lá: Cảnh báo sức khỏe và bảo vệ gia đình khỏi khói thuốc thụ động" do Báo Phụ nữ Việt Nam tổ chức, PGS.TS Trần Thị Tuyết Hạnh, giảng viên cao cấp về sức khỏe môi trường, Trường Đại học Y tế công cộng, cho biết, một trong những điều khiến bà ấn tượng khi đến Nhật Bản là quy định về khu phố không khói thuốc.

Tại một số khu dân cư, người dân không được hút thuốc khi đi bộ trên phố, kể cả ở không gian ngoài trời. Những người có nhu cầu hút thuốc phải đến các điểm hút thuốc được bố trí riêng biệt. Các khu vực này giúp hạn chế việc người xung quanh, đặc biệt là trẻ em, tiếp xúc với khói thuốc hoặc nhìn thấy hành vi hút thuốc.

Theo PGS.TS Trần Thị Tuyết Hạnh, cách tổ chức này mang lại ý nghĩa kép: kiểm soát phơi nhiễm khói thuốc thụ động và hạn chế việc trẻ em bắt chước hành vi hút thuốc của người lớn. Trong thời gian đi bộ trên những tuyến phố này, bà hầu như không nhìn thấy người hút thuốc.

Đây là kinh nghiệm đáng tham khảo khi Việt Nam đang nỗ lực mở rộng môi trường không khói thuốc. Theo nữ chuyên gia về sức khỏe môi trường, dù Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá ở Việt Nam đã có hiệu lực từ năm 2013, việc triển khai trên thực tế vẫn gặp nhiều khó khăn. Một trong những nguyên nhân là thuốc lá vẫn được bày bán phổ biến, giá rẻ và dễ tiếp cận. 

Bà Hạnh cũng ủng hộ đề xuất cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán, bởi việc đặt sản phẩm ở quầy thanh toán hoặc gần bánh kẹo có thể khiến trẻ em tò mò, hình thành nhận thức sai lệch về mức độ nguy hại của thuốc lá.

Bên cạnh đó, trách nhiệm của chính quyền địa phương và người đứng đầu cơ sở cần được cụ thể hóa bằng mục tiêu, chỉ tiêu thực hiện. Theo bà, việc xây dựng thành phố, khu phố không khói thuốc có thể trở thành một tiêu chí về môi trường sống lành mạnh, góp phần nâng cao chất lượng đời sống và hình ảnh địa phương.

Tuy nhiên, thực thi pháp luật vẫn là thách thức lớn. Người đứng đầu cơ sở có trách nhiệm nhắc nhở, lập biên bản vi phạm nhưng không có thẩm quyền xử phạt hành chính. Trong khi đó, hành vi hút thuốc diễn ra nhanh, khiến việc phát hiện và xử lý vi phạm gặp khó khăn.

PGS.TS Trần Thị Tuyết Hạnh cho rằng cần tăng cường truyền thông để người dân hiểu quyền được hít thở không khí trong lành tại nơi công cộng. Khi cộng đồng chủ động lên tiếng, áp lực xã hội sẽ góp phần thay đổi thói quen hút thuốc làm ảnh hưởng đến người xung quanh và môi trường sống vốn đã tồn tại lâu năm.

Nhật Bản phạt nặng khi vi phạm quy định cấm hút thuốc 

Theo Japantravel, từ tháng 4/2020, Nhật Bản chính thức triển khai Luật Thúc đẩy Sức khỏe sửa đổi, với các quy định nghiêm ngặt hơn về hút thuốc tại nơi công cộng nhằm bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Theo đó, hút thuốc bị cấm tại hầu hết các không gian công cộng trong nhà, bao gồm nhà hàng, quán cà phê, văn phòng và cửa hàng, trừ những khu vực hút thuốc chuyên dụng được bố trí riêng.

Tại Nhật Bản, chỉ những người từ đủ 20 tuổi trở lên mới được phép mua và sử dụng thuốc lá. Khi mua thuốc, khách hàng phải xác nhận độ tuổi thông qua màn hình tại quầy thanh toán hoặc xuất trình giấy tờ tùy thân (như hộ chiếu với khách du lịch) khi được yêu cầu. Người dưới 20 tuổi không được phép hút thuốc, mua thuốc lá hoặc vào các phòng hút thuốc.

Các hành vi vi phạm quy định về hút thuốc có thể bị xử phạt nghiêm khắc. Người hút thuốc ngoài khu vực được phép có thể bị phạt tới 300.000 yên (hơn 48 triệu đồng); trong khi người quản lý cơ sở không thực hiện đúng trách nhiệm, chẳng hạn không bố trí biển báo theo quy định, có thể bị phạt tới 500.000 yên (hơn 80 triệu đồng).

Đối với không gian ngoài trời, nhiều địa phương cũng ban hành quy định cấm hút thuốc, đặc biệt tại các tuyến phố và khu vực công cộng đông người. Người dân và du khách chỉ được hút thuốc tại những địa điểm có biển báo hoặc khu vực được chỉ định. Các đô thị lớn như Tokyo, Kyoto và Osaka... còn áp dụng những quy định riêng, với phạm vi kiểm soát và mức xử phạt khác nhau.

Tại nhà hàng và khách sạn, việc hút thuốc chỉ được phép trong phòng hoặc khu vực được bố trí riêng. Đối với giao thông công cộng, không được phép hút thuốc trên tàu điện, Shinkansen (hệ thống đường sắt cao tốc nổi tiếng của Nhật Bản), xe buýt và máy bay. Đặc biệt, từ mùa xuân năm 2024, các phòng hút thuốc trên tàu Shinkansen đã chính thức bị loại bỏ.

Các sản phẩm thuốc lá nung nóng như IQOS, Ploom và Glo cũng thuộc diện quản lý theo quy định về thuốc lá. Do đó, người sử dụng cần tuân thủ các quy định của pháp luật quốc gia và địa phương đối với những sản phẩm này.

Đối với khách du lịch, việc mua thuốc lá tại các cửa hàng tiện lợi thường thuận tiện hơn so với máy bán thuốc lá tự động, do các máy này yêu cầu thẻ Taspo để xác minh độ tuổi. Để tránh vi phạm, du khách đến Nhật thường được khuyến cáo cần chú ý các biển báo, không hút thuốc khi đi bộ trên đường phố và chỉ sử dụng thuốc lá tại những khu vực được phép.

Kinh nghiệm của Nhật Bản cho thấy, xây dựng môi trường không khói thuốc không chỉ dựa vào các quy định pháp luật nghiêm ngặt mà còn đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa quy hoạch không gian, trách nhiệm của chính quyền và ý thức tuân thủ của người dân. Đây là những kinh nghiệm đáng tham khảo đối với Việt Nam trong quá trình hoàn thiện chính sách, pháp luật về phòng, chống tác hại của thuốc lá, hướng tới mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và các thế hệ tương lai.