Những giải pháp căn cơ thúc đẩy bình đẳng giới trong chuyển đổi số

Những bài học từ thực tiễn

Từ thực tiễn chính sách và công tác lập pháp, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Cầm, Ủy viên là đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhận định rằng dù Hiến pháp và pháp luật Việt Nam luôn bảo đảm sự bình đẳng giữa phụ nữ và nam giới trong mọi lĩnh vực, nhưng khi đi vào đời sống, sự chênh lệch về điều kiện kinh tế, cơ sở hạ tầng, nguồn lực kinh phí và gánh nặng công việc gia đình vẫn khiến phụ nữ chịu nhiều bất lợi. 

Tiến sĩ Nguyễn Thanh Cầm nhấn mạnh sự tham gia của phụ nữ trong lĩnh vực khoa học công nghệ và chuyển đổi số so với lực lượng nam giới hiện nay còn đang khiêm tốn hơn, đó chính là lý do cơ bản dẫn đến khoảng cách số. Do đó, việc đẩy mạnh lồng ghép giới trong xây dựng các văn bản quy phạm pháp luật, đặc biệt là pháp luật về chuyển đổi số, để đảm bảo phụ nữ, người dân vùng sâu vùng xa, người khuyết tật, người cao tuổi đều có cơ hội thụ hưởng và ghi nhận là điều vô cùng quan trọng.

Chia sẻ góc nhìn từ thực tế triển khai tại địa phương, Thạc sĩ Đoàn Thị Lê An, Chủ tịch Hội LHPN tỉnh Cao Bằng, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, đưa ra những quan sát rất thiết thực. Bà khẳng định đối với phụ nữ ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, rào cản lớn nhất ngăn họ đến với chuyển đổi số không hoàn toàn nằm ở thiết bị hay hạ tầng, mà chính là cơ hội tiếp cận và tâm lý tự ti, e ngại. Định kiến giới lâu đời cùng tư tưởng phụ nữ phải dành thời gian làm việc nhà, chăm sóc gia đình vô hình trung tước đi cơ hội học tập và tiếp cận công nghệ của họ.

Để tháo gỡ điểm nghẽn này, Thạc sĩ Đoàn Thị Lê An chia sẻ kinh nghiệm triển khai hiệu quả các mô hình như "Bình dân học vụ số", "Tổ truyền thông cộng đồng" và "Câu lạc bộ Thủ lĩnh của sự thay đổi" của Hội LHPN tỉnh Cao Bằng, thông qua đó đã phổ biến kiến thức chuyển đổi số cho trên 53.000 lượt người. Bài học cốt lõi được rút ra là không thể chỉ tổ chức lớp tập huấn một lần hay hướng dẫn qua loa rồi dừng lại, mà phải trực tiếp cầm tay chỉ việc, hướng dẫn cụ thể và tăng cường thực hành để chị em ứng dụng công nghệ vào thực tế. Sự hỗ trợ này cần đi từ những thao tác đơn giản, gần gũi nhất như sử dụng điện thoại thông minh, tra cứu dữ liệu, làm dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt, rồi mới tiến tới việc dùng mạng xã hội để giới thiệu, quảng bá và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp do chính chị em làm ra, giúp chuyển hóa công nghệ thành động lực phát triển kinh tế gia đình.

Lời giải cho bài toán thu hẹp khoảng cách số

Bên cạnh thực tiễn từ cơ sở, việc giải quyết bài toán khoảng cách giới một cách bền vững đòi hỏi những nhóm giải pháp mang tính chiến lược và đồng bộ từ nhiều ngành, nhiều cấp.

Đại diện cho lực lượng trẻ, Thạc sĩ Vũ Văn Chúc, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đoàn, Phó Trưởng Ban Công tác Thanh niên Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, khẳng định tuyên truyền thay đổi nhận thức vẫn là nhiệm vụ hàng đầu nhưng phải được làm thường xuyên, liên tục và thiết kế linh hoạt theo từng nhóm đối tượng cụ thể. Đối với nữ thanh niên công nhân hay nữ thanh niên dân tộc thiểu số vùng sâu vùng xa thì phải có phương pháp khác, còn đối với học sinh, sinh viên trong các trường học lại cần một cách tiếp cận bài bản hơn. Thạc sĩ Vũ Văn Chúc đề xuất tăng cường sự phối hợp giữa Trung ương Đoàn, Trung ương Hội LHPN Việt Nam và các bộ, ngành để nâng cao giá trị, sự lan tỏa của các giải thưởng tôn vinh nữ sinh khoa học công nghệ như Giải thưởng Quả cầu vàng hay giải thưởng Nữ sinh khoa học công nghệ. Bên cạnh đó, ông nhấn mạnh cần sớm xây dựng hệ thống dữ liệu lớn về con người và tri thức để làm căn cứ hoạch định chính sách; đồng thời trang bị thiết bị đầu cuối đạt chuẩn cho lực lượng cán bộ cấp cơ sở, những người trực tiếp đi hỗ trợ người dân chuyển đổi số. Đặc biệt, công tác định hình tư duy bình đẳng giới và kỹ năng số cần được tích hợp đồng bộ ngay từ khối trường học tiểu học trở đi để tạo ra một thế hệ trẻ bình đẳng trọn vẹn trong tương lai.

Dưới góc nhìn thị trường lao động và chính sách xã hội, Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Triệu, Cán bộ chương trình cấp cao, Trưởng ban Chương trình Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam, chia sẻ những cảnh báo đáng chú ý về tác động của AI tạo sinh. Do phụ nữ hiện tập trung nhiều vào các công việc văn thư, hành chính, kế toán hay hỗ trợ kinh doanh nên có tới 24,1% lao động nữ tại Việt Nam thuộc nhóm nguy cơ chịu tác động từ AI, cao hơn mức 17,8% của nam giới. Để giải quyết nguy cơ này, Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Triệu đề xuất 2 ưu tiên cốt lõi. Một là phát triển kỹ năng có mục tiêu, chú trọng đào tạo lại và nâng cao kỹ năng cho lao động nữ gắn liền với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp và thị trường, thay vì chỉ tập trung vào các kỹ năng số chung chung. Hai là thúc đẩy đầu tư vào nền kinh tế chăm sóc và phát triển dịch vụ chăm sóc xã hội. Khi gánh nặng chăm sóc không trả công được sẻ chia, phụ nữ mới giải phóng được quỹ thời gian để học tập, nâng cao năng lực và chủ động tham gia vào thị trường lao động số. 

Ngoài ra, việc bảo đảm minh bạch, phòng ngừa thiên lệch giới trong thuật toán tuyển dụng và tăng cường đối thoại xã hội xuyên suốt quá trình xây dựng chính sách chuyển đổi số là yếu tố bắt buộc để đảm bảo việc làm thỏa đáng cho cả hai giới.

Hành động vì một xã hội số bao trùm

Phát biểu tổng kết và bế mạc hội thảo, Tiến sĩ Đinh Thị Mai, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, đánh giá cao chất lượng chuyên môn của gần 80 bài tham luận cùng các ý kiến thảo luận tâm huyết từ các đại biểu. Tiến sĩ Đinh Thị Mai nhấn mạnh, chuyển đổi số đối với phụ nữ không chỉ dừng lại ở việc phổ cập internet hay cấp phát thiết bị, mà cốt lõi là phải bảo đảm cơ hội bình đẳng trong học tập, làm việc, nâng cao năng lực làm chủ thể và hưởng lợi công bằng từ thành quả công nghệ.

Trực tiếp định hướng cho các hoạt động tiếp theo, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đề nghị Ban Tổ chức hội thảo thực hiện tốt 3 nhóm nhiệm vụ trọng tâm.

Một là, tiếp tục chắt lọc các ý kiến phát biểu, tham luận của các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý để hoàn thiện báo cáo tổng hợp và xây dựng các kiến nghị chính sách toàn diện gửi tới các cơ quan chức năng của Đảng và Nhà nước.

Hai là, tiếp tục đổi mới nội dung và phương pháp nghiên cứu, tiến tới xây dựng bộ dữ liệu quốc gia về giới. Bộ dữ liệu này cần được điều tra trên quy mô toàn quốc, có tính đại diện thống kê và được lặp lại định kỳ về năng lực số theo giới cùng các nhóm giao thoa, khắc phục tình trạng nghiên cứu dựa trên mẫu nhỏ lẻ hiện nay. Phương pháp nghiên cứu cần đi sâu đánh giá tác động, kiểm chứng năng lực và nhu cầu thực tế từ các phong trào như "Bình dân học vụ số", đồng thời mở rộng nghiên cứu các vấn đề mới nổi như thiên lệch giới trong các mô hình AI, lao động nền tảng, kinh tế chăm sóc và an toàn của người dân trên môi trường số.

Ba là, hoàn thiện kỷ yếu hội thảo, đẩy mạnh công tác tuyên truyền và lan tỏa rộng rãi các kết quả nghiên cứu tới các cấp hội phụ nữ cũng như cộng đồng khoa học. Tiến sĩ Đinh Thị Mai khẳng định Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Trung ương Hội LHPN Việt Nam trong các chương trình nghiên cứu chuyên sâu về giới và chuyển đổi số theo chức năng, nhiệm vụ của hai bên.

Hội thảo khép lại cùng thông điệp rõ ràng rằng chuyển đổi số chỉ thực sự thành công khi không ai bị bỏ lại phía sau. Sự kết hợp giữa chính sách và hành động thiết thực từ cơ sở chính là chìa khóa để phụ nữ chủ động bước vào không gian số, biến công nghệ thành công cụ nâng cao chất lượng cuộc sống và khẳng định vị thế của mình.