Cựu chiến binh Mỹ miệt mài thu thập, trao trả hồ sơ kỷ vật

Sự đồng điệu với "Chiến dịch 500 ngày đêm"

Trong những ngày này, Việt Nam đang bước vào một hành trình đặc biệt chạy đua với thời gian, đó là "Chiến dịch 500 ngày đêm" nhằm đẩy nhanh tiến độ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Khi chúng tôi chia sẻ thông tin thời sự này với GS. Ron Milam, vị cựu binh già khẽ lặng đi vì xúc động. Ông nhận thấy ở chiến dịch này một sự đồng điệu sâu sắc với những gì ông và các cộng sự tại Viện Hòa bình và Xung đột đã đau đáu suốt nhiều thập kỷ qua.

Từng là người lính trực tiếp bước qua bom đạn tại chiến trường Việt Nam năm 1971 và chứng kiến nhiều người ngã xuống, GS. Ron Milam hiểu rất rõ giá trị của hai từ "trở về". Ông chia sẻ: "Là một người lính, niềm an ủi lớn nhất lúc bấy giờ là biết rằng nếu ngã xuống, hình hài của mình sẽ được đưa về với những người thân yêu. Ở Mỹ, phần lớn điều đó đã được thực hiện. Nhưng tại Việt Nam, số người lính nằm lại mà chưa thể trở về với gia đình còn rất lớn".

Khi 30 triệu trang tài liệu lưu trữ trở thành chiếc bản đồ chỉ đường

Để phục vụ cho những chiến dịch quy tập thực địa mang tính chạy đua với thời gian như Chiến dịch 500 ngày đêm, GS. Ron Milam mang đến một thông điệp mạnh mẽ về giá trị của các trang tài liệu cũ. Là người đứng đầu Viện Hòa bình và Xung đột, ông say sưa giới thiệu về Trung tâm Lưu trữ Việt Nam tại Đại học Texas Tech, nơi đang quản lý hơn 30 triệu trang tài liệu, khối dữ liệu về cuộc chiến tại Việt Nam lớn nhất thế giới nằm ngoài lãnh thổ Việt Nam.

Dưới sự phân tích của Giáo sư, hơn 30 triệu trang tài liệu này không phải là những giấy tờ khô khan của quá khứ, mà chính là những "mảnh ghép" sống động liên quan trực tiếp đến việc định vị và trả lại danh tính cho các liệt sĩ, gồm:

Hệ thống bản đồ quân sự và không ảnh gốc: GS. Ron Milam cho biết ĐH Texas Tech lưu trữ hàng chục ngàn tấm bản đồ địa hình chi tiết cùng ảnh trinh sát quân sự năm xưa. Đối chiếu với thực địa hiện tại, đây là căn cứ cốt lõi giúp các đội quy tập Việt Nam khoanh vùng các trạm quân y dã chiến, căn cứ cũ hay bãi đáp trực thăng - những nơi thường có các phần mộ chiến sĩ được chôn cất tạm thời sau trận đánh.

Nhật ký chiến trường và báo cáo sau trận đánh: Đây là những trang ghi chép chi tiết diễn biến giao tranh từng ngày, từng giờ của các đơn vị quân đội. Hồ sơ ghi rõ tọa độ xảy ra đụng độ và các hoạt động chôn cất tại chỗ. "Chúng ta không thể biết chính xác các liệt sĩ đang nằm ở đâu dưới lòng đất, nhưng những trang báo cáo trận đánh từ hàng chục triệu tài liệu này sẽ chỉ ra vùng chiến sự hẹp nhất, giúp công tác tìm kiếm không bị rơi vào vô vọng", ông nhấn mạnh.

Kỷ vật, thư từ và nhật ký cá nhân: Khối lượng lớn sổ tay, thư từ, thẻ quân nhân của các chiến sĩ Việt Nam được thu giữ trên chiến trường năm xưa nay được bảo quản nghiêm ngặt tại ĐH Texas Tech. Theo Giáo sư, việc giải mật, dịch thuật và trao trả các tư liệu này có ý nghĩa "xác định danh tính", giúp khớp nối thông tin để trả lại tên chính xác cho các anh.

Dự án lịch sử truyền miệng: Giáo sư giải thích thêm, tài liệu giấy đôi khi có khoảng trống, nhưng ký ức nhân chứng thì không. Hàng ngàn giờ băng ghi âm phỏng vấn sâu các cựu binh hiện còn sống của các phía tại Texas Tech là cơ sở để đối chiếu dữ liệu. Việc ngồi lại với họ để hỏi: "Bác có nhớ chiếc máy bay năm đó rơi ở đâu không?", "Trận đánh ngày ấy diễn ra ở khu vực nào?" chính là cách hiệu quả nhất để định vị thực địa.

Những trách nhiệm mang tính thế hệ

Hành trình tìm kiếm và trả lại danh tính cho những người ngã xuống là một cuộc đua khốc liệt với thời gian, đòi hỏi không chỉ kinh phí, nguồn lực thực địa mà còn cả sự kiên trì trong nghiên cứu học thuật. GS. Ron Milam bày tỏ sự trân trọng khi chứng kiến cam kết mạnh mẽ từ phía các cơ quan chức năng Việt Nam trong việc thúc đẩy công tác này.

Tuy nhiên, điều vị Giáo sư đau đáu nhất khi đứng trước các học giả trẻ chính là tương lai của hành trình. Thời gian vốn không chờ đợi một ai, thế hệ những nhân chứng và cựu binh trực tiếp như ông rồi sẽ già đi và nằm xuống. Ông chia sẻ: "Thế hệ của tôi chỉ là những người khởi xướng, lật mở những trang hồ sơ cũ để đặt những viên gạch đầu tiên từ quá khứ. Nhưng để đi đến tận cùng hành trình, khép lại những nỗi đau, trách nhiệm đó phải thuộc về thế hệ của các bạn, những người trẻ, những người cháu của thế hệ đi trước".

Kết thúc cuộc trò chuyện, GS. Ron Milam khẳng định, công tác tìm kiếm quy tập không chỉ là câu chuyện đòi lại công bằng cho quá khứ, mà là cách thế hệ hôm nay xây dựng một tương lai hòa bình. Chừng nào thế hệ trẻ còn tiếp nối hành trình này bằng tri thức, bằng sự trân trọng tư liệu lịch sử và tấm lòng nhân văn, chừng đó những nỗ lực không mệt mỏi từ các mảnh ghép quá khứ sẽ luôn vẹn nguyên giá trị.