Nữ tiến sĩ góp phần đưa di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống

Nhiều năm công tác tại Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Việt Bắc (tỉnh Thái Nguyên), chị dành phần lớn thời gian cho các hoạt động nghiên cứu, khảo sát thực địa về văn hóa dân gian, văn hóa cộng đồng và phát triển du lịch gắn với bản sắc địa phương.

Những chuyến đi đến các bản làng vùng cao, gặp gỡ nghệ nhân, người dân và trực tiếp chứng kiến sự đổi thay của đời sống văn hóa cộng đồng đã giúp chị hiểu sâu hơn giá trị của di sản cũng như những thách thức đặt ra trong quá trình bảo tồn.

Thay đổi tập quán lạc hậu

Là người con của đồng bào dân tộc thiểu số, TS. Nguyễn Thị Tuyết Nhung hiểu rằng, văn hóa không chỉ nằm trong các lễ hội, làn điệu dân ca hay nghề thủ công truyền thống. Văn hóa còn hiện diện trong cách ứng xử, trong nếp nhà, trong đạo đức và những giá trị được trao truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

"Tình yêu đối với văn hóa dân tộc và trách nhiệm của người làm công tác nghiên cứu, giảng dạy chính là động lực lớn nhất để tôi gắn bó với lĩnh vực này. Mỗi di sản văn hóa dân gian đều chứa đựng những giá trị lịch sử, tri thức và bản sắc riêng của cộng đồng. Tôi luôn mong muốn góp phần nhỏ bé vào việc để những giá trị ấy tiếp tục được trao truyền cho thế hệ trẻ", chị chia sẻ.

Theo chị, bảo tồn văn hóa không đồng nghĩa với việc giữ lại nguyên vẹn tất cả những gì thuộc về quá khứ. Điều quan trọng là nhận diện được đâu là những giá trị cần phát huy và đâu là những tập quán không còn phù hợp với đời sống hiện đại. Trong quá trình nghiên cứu và làm việc với cộng đồng, chị luôn quan tâm đến việc nâng cao nhận thức về xây dựng đời sống văn hóa mới, giữ gìn những nét đẹp truyền thống đồng thời từng bước loại bỏ các hủ tục lạc hậu.

Từ việc giáo dục con cháu, giữ gìn nền nếp gia đình, xây dựng lối sống nhân văn đến tham gia các hoạt động xã hội, phụ nữ đều có thể tạo ra những tác động tích cực đối với cộng đồng. "Việc giáo dục con cháu về truyền thống văn hóa, lối sống nhân văn và ý thức trách nhiệm với cộng đồng cần được bắt đầu từ mỗi gia đình. Phụ nữ là người gần gũi nhất, có điều kiện truyền dạy những giá trị đó cho thế hệ trẻ", chị nói.

Tuy nhiên, cùng với việc gìn giữ những giá trị tốt đẹp, phụ nữ cũng cần mạnh dạn thay đổi những quan niệm và tập quán không còn phù hợp. Đó có thể là tư tưởng trọng nam khinh nữ, mê tín dị đoan, những hủ tục trong cưới hỏi, tang lễ hay các hành vi gây lãng phí, ảnh hưởng đến môi trường và đời sống cộng đồng.

Di sản tiếp tục sống

TS. Nguyễn Thị Tuyết Nhung còn dành nhiều tâm huyết cho câu chuyện bảo tồn văn hóa dân gian trong bối cảnh hiện đại. Theo chị, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là làm thế nào để các giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được thực hành và hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Theo cách tiếp cận của UNESCO, di sản văn hóa phi vật thể không phải là những giá trị "đóng băng" mà là những thực hành sống được cộng đồng sáng tạo, gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ. Vì vậy, bảo tồn văn hóa dân gian trước hết phải hướng tới việc bảo vệ chủ thể thực hành, bảo vệ không gian văn hóa và bối cảnh xã hội nơi di sản tồn tại.

Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, nhiều người trẻ rời quê hương để học tập, làm việc, trong khi các loại hình giải trí hiện đại ngày càng phát triển, không ít giá trị văn hóa dân gian đang đứng trước nguy cơ mai một. "Nếu chỉ sưu tầm, ghi chép hay đưa di sản lên sân khấu trình diễn mà thiếu sự gắn kết với đời sống cộng đồng thì việc bảo tồn mới chỉ dừng lại ở phần hình thức", chị nhận định.

Theo chị, giá trị cốt lõi của văn hóa dân gian nằm ở tri thức bản địa, ý nghĩa xã hội, tinh thần cộng đồng và sự kết nối giữa các thế hệ. Việc làm mới chỉ nên dừng ở hình thức biểu đạt để phù hợp với đời sống đương đại, không làm thay đổi bản chất và chức năng văn hóa vốn có của di sản.

Những năm gần đây, chị tham gia nhiều nghiên cứu về bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Đây được xem là hướng đi tích cực khi vừa tạo sinh kế cho người dân, vừa giúp di sản có thêm không gian tồn tại. Tuy nhiên, việc khai thác văn hóa phục vụ du lịch cần được thực hiện một cách thận trọng.

"Du lịch không thể áp đặt cách trình diễn hay thay đổi nội dung văn hóa chỉ để phục vụ thị hiếu của du khách. Mọi hoạt động khai thác phải dựa trên sự đồng thuận của cộng đồng và không làm biến dạng giá trị vốn có của di sản", chị nhấn mạnh.

Qua nhiều năm khảo sát thực tế, điều khiến chị tâm đắc nhất là nhận ra nơi nào người dân còn yêu, còn tự hào về văn hóa của chính mình thì nơi đó sẽ có cách bảo tồn phù hợp và bền vững hơn cả. Khi cộng đồng được đặt ở vị trí trung tâm, di sản sẽ có cơ hội tiếp tục sống trong đời sống đương đại thay vì chỉ tồn tại trong ký ức.