Parkinson giai đoạn sớm: Đừng chờ đến khi bước chân chậm lại mới phục hồi
Bác sĩ Chuyên khoa II Nguyễn Thị Việt Hà đang thăm khám cho bệnh nhân
Nhiều người chỉ nghĩ đến Parkinson khi thấy người bệnh run tay, đi chậm, bước ngắn hoặc khó giữ thăng bằng.
Tuy nhiên, theo bác sĩ Chuyên khoa II Nguyễn Thị Việt Hà, Phó Giám đốc Bệnh viện Phục hồi chức năng Hà Nội, đó thường không phải những dấu hiệu đầu tiên. Bệnh có thể âm thầm tiến triển với những thay đổi nhỏ, trong khi người bệnh vẫn đi lại, làm việc và tự chăm sóc bản thân bình thường.
Vì vậy, giai đoạn sớm là thời điểm cần chủ động phục hồi chức năng. Khi người bệnh vẫn tự mặc quần áo, ăn uống, đi bộ, làm việc nhà hay tham gia các hoạt động quen thuộc, mục tiêu không phải "lấy lại" chức năng đã mất mà là duy trì khả năng đang có càng lâu càng tốt.
Những thay đổi nhỏ dễ bị bỏ qua
Bà Hoàng Thị T., 62 tuổi, ở Hải Phòng, từng cho rằng việc đi chậm hơn, tay phải ít vung khi bước đi và chữ viết ngày càng nhỏ chỉ là dấu hiệu tuổi tác. Bà vẫn tự đi chợ, chăm sóc cây cảnh và làm việc nhà. Chỉ khi vai phải thường xuyên cứng, xoay người khó hơn và bàn tay bắt đầu run nhẹ khi nghỉ, bà mới đi khám.
Các biểu hiện ban đầu dễ bị bỏ qua gồm chữ viết nhỏ dần, giọng nói nhỏ hoặc đơn điệu, một cánh tay ít vung khi đi bộ, bước chân ngắn, cơ thể khom về phía trước, cứng hoặc đau vùng vai, hông. Một số người còn giảm khứu giác, táo bón kéo dài hoặc rối loạn hành vi giấc ngủ như nói, la hét, đấm đá khi ngủ. Những dấu hiệu này không đồng nghĩa chắc chắn mắc Parkinson, nhưng nếu kéo dài hoặc đi kèm triệu chứng vận động, cần được thăm khám.
Sau khi được chẩn đoán Parkinson giai đoạn sớm, bà được hướng dẫn phục hồi chức năng song song với điều trị bằng thuốc. Các bài tập tập trung vào bước dài, vung tay, duỗi cột sống, xoay thân và duy trì hoạt động hằng ngày. Qua đó, bà nhận ra mình đã bước ngắn và khom người nhiều hơn mà trước đó không để ý.
Parkinson là bệnh thoái hóa mạn tính của hệ thần kinh trung ương, liên quan đến sự suy giảm các tế bào thần kinh sản xuất dopamine - chất dẫn truyền thần kinh quan trọng trong kiểm soát vận động. Theo bác sĩ Nguyễn Thị Việt Hà, giai đoạn sớm thường tương ứng với giai đoạn 1 và 2 theo thang mức độ bệnh. Triệu chứng vận động còn nhẹ, có thể bắt đầu ở một bên hoặc cả hai bên nhưng chưa ảnh hưởng đáng kể đến thăng bằng. Người bệnh vẫn có thể tự chăm sóc và duy trì phần lớn sinh hoạt.
Người bệnh đôi khi không nhận ra động tác của mình đã nhỏ và chậm hơn. Họ nghĩ mình vẫn bước bình thường, trong khi người nhà nhận thấy bước chân ngắn, chân kéo lê hoặc tay ít vung. Vì vậy, gia đình có thể phát hiện ra những dấu hiệu thay đổi này.
Chủ động tập luyện sớm
Theo bác sĩ Nguyễn Thị Việt Hà, không nên chờ đến khi người bệnh đi lại khó khăn hoặc bị ngã mới bắt đầu phục hồi chức năng. Tập luyện sớm giúp duy trì sức mạnh cơ, độ mềm dẻo, tư thế, dáng đi, thăng bằng và khả năng vận động.
Kỹ thuật viên hướng dẫn bệnh nhân bài tập mạnh cơ chi dưới
Thuốc và tập luyện không thay thế cho nhau. Thuốc giúp kiểm soát triệu chứng theo chỉ định, trong khi vận động và phục hồi chức năng hỗ trợ duy trì thể lực, khả năng vận động và sự độc lập. Người bệnh không nên tự ý bỏ thuốc vì nghĩ tập luyện có thể thay thế điều trị, cũng không nên cho rằng uống thuốc là đủ.
Một nguyên tắc quan trọng trong tập luyện Parkinson là "bước lớn, vươn xa, biên độ rộng". Người bệnh có thể chú ý nhấc chân, bước dài và đặt gót chân xuống trước. Vạch kẻ trên sàn, nhịp đếm hoặc tín hiệu âm thanh có thể tạo mục tiêu, giúp kiểm soát bước chân tốt hơn.
Phục hồi chức năng không chỉ là tập đi mà còn duy trì sức mạnh, độ dẻo dai, tư thế, thăng bằng, khả năng phối hợp vận động và kỹ năng bàn tay. Người có xu hướng khom về phía trước có thể tập duỗi cột sống, mở rộng lồng ngực, vận động vai và xoay thân. Khi lê chân, cần chú ý nhấc chân và bước dài; khi giảm vung tay, có thể tập phối hợp xoay thân với vung tay.
Ngay cả người chưa từng ngã cũng nên tập thăng bằng để phòng nguy cơ về sau. Tuy nhiên, không nên tự tập các bài khó nếu chưa được đánh giá, nhất là người có bệnh xương khớp, loãng xương, tim mạch hoặc dễ tụt huyết áp khi đứng.
Sau khi được hướng dẫn, nhiều bài tập có thể duy trì tại nhà. Tuy nhiên, không nên lấy một video trên mạng làm chương trình chung cho tất cả người bệnh. Cùng ở giai đoạn sớm nhưng có người chủ yếu run, người khác nổi bật cứng cơ, bước ngắn hoặc đau khớp. Bài tập cần được cá thể hóa theo triệu chứng và bệnh lý đi kèm.
Người bệnh cũng nên tiếp tục tự làm những việc mình còn khả năng như cài cúc áo, cầm thìa, viết, sử dụng điện thoại, chuẩn bị bữa ăn đơn giản hay chăm sóc cây cảnh. Gia đình không nên vì thương mà làm thay tất cả khi người bệnh vẫn có thể tự thực hiện an toàn.
Vận động nên trở thành thói quen hằng ngày, có thể gồm đi bộ, tập sức mạnh, kéo giãn, luyện thăng bằng, yoga hoặc Thái cực quyền tùy khả năng. Cường độ cần tăng dần và phù hợp thể trạng. Nếu đau ngực, khó thở bất thường, chóng mặt, choáng váng, đau kéo dài hoặc cảm thấy không an toàn khi tập, cần dừng lại và trao đổi với nhân viên y tế.
Bên cạnh vận động, cần chú ý điều chỉnh dinh dưỡng và sinh hoạt như ăn nhiều chất xơ và uống đủ nước ngăn ngừa tình trạng táo bón phổ biến ở người bệnh Parkinson, đồng thời bổ sung thực phẩm tốt cho xương, tăng cường canxi và Vitamin D để phòng ngừa loãng xương. Tham gia các hoạt động xã hội, câu lạc bộ bệnh nhân để giảm bớt căng thẳng rối loạn giấc ngủ, lo âu, trầm cảm.
Kiểm soát khả năng phát âm và nuốt bằng các bài tập hơi thở, cường độ giọng nói và cơ vùng miệng họng tránh khàn tiếng, nuốt nghẹn. Không gian sống nên gọn gàng, đủ ánh sáng và hạn chế vật cản để giảm nguy cơ té ngã.
Theo bác sĩ Nguyễn Thị Việt Hà, điều quan trọng nhất với người mới được chẩn đoán Parkinson là không chờ đến khi mất chức năng mới bắt đầu phục hồi. Khi người bệnh còn đi lại tốt, còn tự chăm sóc và còn tham gia các hoạt động quen thuộc, đó chính là lúc cần chủ động nhất.
